E ono fa'aaogā e leoleo Holani le malosi, ae na'o le taimi e talafeagai ai le fa'amoemoe, pe a leai se auala faigofie e ausia ai lena fa'amoemoe, ma pe a tumau pea le malosi i le talafeagai ma le feololo. Afai e sopo'ia e se leoleo na tapula'a, e mafai ona e fa'asea, talosaga mo se taui mai le malo ma, afai e iai se manu'a po'o se maliu, e mafai ona molia le leoleo.
O na auala e taufetuli fa'atasi ma taliina fesili eseese. O tulafono tau solitulafono e fesili pe na faia e le leoleo se solitulafono. O tulafono tau le va o tagata lautele e fesili pe na faia e le malo se gaioiga faasolitulafono ma e tatau ona totogi le mea na leiloa. O le faiga o tagi e fesili pe sa talafeagai le amio. O luga o na mea uma o lo'o i ai le Feagaiga a Europa i Aia Tatau a Tagata, lea e mana'omia ai se su'esu'ega tuto'atasi ma lelei pe a mafua ai e leoleo le oti po'o se manu'a matuia.
Lisi o mea
O le ā le tala a le tulafono a Holani e uiga i le faʻaaogāina e leoleo o le malosi?
O le pule e faʻaaoga ai le malosi e sau mai le Mataupu 7 o le Tulafono a Leoleo 2012 (Politiewet 2012), ma o tulafono auiliili e sau mai le Faʻatonuga Aloaia (Ambtsinstructie). O le faʻamalosi e aunoa ma se pule faʻaletulafono e le tusa ai ma le tulafono i taimi uma.
I lalo o le Mataupu 7 o le Tulafono a Leoleo 2012 , e mafai e se ofisa ua tofia e faatino le galuega a leoleo ona faaaogaina le malosi i le faatinoina faaletulafono o ana tiute. E faatagaina lena mea pe afai e talafeagai le sini faamoemoeina, ma ia amanaia tulaga matautia e aumaia e le malosi, ma pe a le mafai ona ausia le sini i se isi lava auala. Afai e mafai, e tatau ona muamua se lapataiga. O le mataupu lava lea e tasi e faaopoopo mai ai e tatau ona talafeagai ma talafeagai le faaaogaina o le malosi (redelijk en gematigd).
E pu'upu'u le tusitusiga fa'aletulafono, ae o lo'o i ai ni mea e fa e toe fo'i mai i toetoe lava o tulaga uma: o se fa'amoemoega fa'aletulafono, o se mea e tatau ai, o le leai o se isi auala e sili atu ona mama, ma le fa'atonutonu. Afai e misi se tasi o na mea, e le ufiufia le malosi e le pule.
E le o taʻua i le Tulafono lava ia pe faʻapefea ona faʻaaogaina auala taʻitasi o le malosi. O loʻo faʻatulagaina lea i le Faʻatonuga Aloaia mo leoleo, le Royal Military Constabulary (Koninklijke Marechaussee) ma isi ofisa suʻesuʻe. Ua faʻatulaga e le malo lenei faʻatonuga e ala i se poloaiga i le fono e faʻavae i luga o le Mataupu 9 o le Tulafono a Leoleo 2012. Mo auala taʻitasi, e pei o le fusi lima, le pepa suauʻu, le baton, le taifau a leoleo, le auupega electroshock ma le fana, e faʻamatalaina ai poʻo afea e mafai ona faʻaaogaina ai, faʻapefea, faʻatasi ai ma le a le lapataʻiga ma faʻatasi ai ma a faʻatapulaʻaga. Ua toe teuteuina le faʻatonuga i ni nai taimi i tausaga talu ai nei, o lea la o le lomiga o loʻo faʻamalosia i le aso na tupu ai le faʻalavelave o le mea lea e taua.
E fa'apefea ona tofotofoina e le fa'amasinoga pe sa fa'atagaina le fa'amalosi?
E fa fesili e fesiligia e le faamasinoga: pe sa i ai se faavae faaletulafono, pe sa manaomia le faamalosi, pe sa talafeagai, ma pe leai se isi filifiliga e sili atu ona mama. E faamasinoina le tulaga e pei ona mafai e le leoleo ona vaai i ai i le taimi na faia ai le faaiuga.
O le fesili muamua o le tulafono. Pe sa i ai i le leoleo se pule faaletulafono e faatino ai se gaioiga? A aunoa ma se pule, e le tusa ai ma le tulafono le faamalosia, e tusa lava po o le a le lelei o le faamoemoega. O le fesili lona lua o le mea e tatau ai. Pe sa manaomia moni ea le faamalosia e faatino ai le galuega a leoleo, pe na mafai ona pulea le tulaga e aunoa ma lea mea? O le fesili lona tolu o le faatatauina. Pe sa talafeagai le faamalosia ma le faamoemoega? O se solitulafono laitiiti e le faamaonia ai se auala mamafa. O le fesili lona fa o le lagolago. Pe sa i ai se isi auala mama e ono aoga foi, e pei o le talanoa, tausia o le mamao po o le faaitiitia o le vevesi?
O se faʻataʻitaʻiga e faʻamatala ai: o se tamaloa ua fenumiai i luga o se tulaga o nofoaafi o loʻo alaga ma musu e alu ese, ae e leʻi faʻamataʻu faaletino o ia i se tasi. O le faʻaaogaina o le pepa spray poʻo se tootoo i le taimi lava lea e faigata ona faʻamaonia, aua e leai se manaʻoga ma se lagolago. Afai e savali atu le tamaloa lava lea i tagata o loʻo tutu i tafatafa ma se naifi ma le amanaʻiaina o poloaiga, e ono pa'ū se auala e sili atu ona mamafa i totonu o tapulaʻa, e fuafua i le ogaoga o le faʻamataʻu.
E silasila le faamasinoga i le taimi na faia ai le faaiuga, ae le gata i le iuga. O le mea e taua o le mea e mafai ona iloa, vaaia ma iloilo e le leoleo i lena taimi, ae le o le mea e mafai e tagata uma ona vaai mulimuli ane i ata o le meapueata na toe iloiloina ma le to’afilemu. Ae ui i lea, e le o se laisene lena. O se soliga matuia o le fua faatatau po o le lagolago e mafai ona faauigaina ai ua le toe galue le leoleo i le faatinoina faaletulafono o ana tiute.
E tāua fo‘i lenā manatu mo le tagata i le isi itu. O le tete‘e atu i se leoleo o se solitulafono i lalo o le Mataupu 180 o le Tulafono Fa‘asolitulafono a Holani (Wetboek van Strafrecht, Sr) pe afai na faia e le leoleo le fa‘atinoina o ana tiute fa‘aletulafono. Afai o le taofia po‘o le pu‘eina lava ia e le tusa ai ma le tulafono, e le mafai ona fa‘asalaina le tete‘e atu i ai o se tete‘e atu i se leoleo. I se mataupu fa‘asolitulafono fa‘asaga ia te oe, o le fa‘aletulafono o le gaioiga a leoleo e mafai ona avea ma puipuiga i lona lava aia tatau.
O a auala o le malosi e mafai ona fa'aaogaina e leoleo?
E fa'atupula'ia le Fa'atonuga Aloaia mai auala māmā i auala mamafa. O le mamafa o taunuuga e ono tula'i mai, o le sili atu fo'i lea ona faigata ma fa'apitoa o tuutuuga.
I le pito o le moli o loʻo i ai se uʻu faaletino ma ni fusi lima. Ona sosoo ai lea ma le pepa faʻasusu, le tootoo, le taʻifau a leoleo ma le auupega faʻatekinolosi (taser). O le fana o le tapulaʻa pito i fafo. O laʻasaga taʻitasi e manaʻomia ai se taufaʻamataʻu sili atu ona ogaoga, ma o auala taʻitasi e iai ana lava tulafono i lapataʻiga ma tagata e le tatau ona faʻaaogaina i ai.
Mo le fana, o loʻo lisiina atoatoa e le Faʻatonuga Aloaia ia tulaga. O faʻataʻitaʻiga o le puʻeina lea o se tasi e ono faʻamoemoeina e faʻaaogaina le sauā e lamatia ai le ola i le taimi lava lena, ma le ʻalofia o se lamatiaga vave i le ola poʻo se manuʻa tuga i le tino. E iai se faʻatapulaʻaina taua: afai e iloa le faʻasinomaga o le tagata masalomia ma o le tolopoina o le puʻeina e le mafua ai se lamatiaga e le taliaina, e le tatau ona faʻaaogaina le fana. Aʻo leʻi faʻaaogaina se fana faʻatatau, e tatau ona tuʻuina atu se lapataʻiga i mataupu faavae, seʻi vagana ua le faʻatagaina e tulaga talafeagai.
O afea e avea ai le faiga sauā a leoleo ma solitulafono?
E lē otometi lava ona avea le fa’amalosi fa’asolitulafono ma solitulafono. Talu mai le aso 1 o Iulai 2022, o se leoleo e solia ma le agasala le fa’atonuga i le fa’aaogaina o le fa’amalosi, ma mafua ai ona manu’a pe maliu, ua faia se isi solitulafono i lalo o le Mataupu 372 o le Tulafono Fa’asolitulafono.
A o le’i oo i lena aso, o se ofisa o lona malosi na i ai ni taunuuga matuia sa iloiloina e pei o se isi lava tagatanuu, faasaga i solitulafono o le osofaia po o le fasioti tagata e le’i faamoemoeina. O le fesili la pe na faaaogaina se mafuaaga talafeagai, e pei o le faatinoina o se aiaiga faaletulafono i lalo o le Mataupu 42 o le Tulafono o Solitulafono.
O le Tulafono i le faʻaaogaina o le malosi e leoleo suʻesuʻe (Wet geweldsaanwending opsporingsambtenaar, Bulletin of Acts and Decrees 2021, 233 ) na suia ai lenei faiga. O le Mataupu 42 o le Tulafono Faʻasolitulafono ua faʻamaonia manino nei e faʻapea, o se leoleo e faʻaaogaina le malosi i le faʻatinoina faaletulafono o lana galuega ma e tusa ai ma a latou faʻatonuga i le faʻaaogaina o le malosi e le faʻasalaina. O lena faʻatonuga ua faʻamatalaina i le Mataupu 90 o le Tulafono Faʻasolitulafono o tulafono faʻamalosia lautele, e tuʻuina atu i lalo o le Tulafono a Leoleo 2012 ma le Tulafono o Auaunaga Faʻapitoa mo Suʻesuʻega, lea e taʻu atu ai i le leoleo le auala e faʻaaoga ai le malosi.
O le Mataupu fou 372 ua avea ai ma solitulafono mo se ofisa le solia o lena faatonuga ona o lona lava sese. O le faasalaga aupito maualuga e faalagolago i le taunuuga. Afai o le soliga e mafua ai manu'a i le tino, o le faasalaga aupito maualuga e tasi le tausaga i le falepuipui po o se sala tupe e fa. Mo manu'a tuga i le tino e lua tausaga, ma mo le oti e tolu tausaga, i mataupu taitasi e mafai ona faamaonia se sala tupe e fa. O le mea e tatau ona faamaonia e le o le faamoemoe e faamanu'a, ae o se sese matuia ma le nofosala i le faaaogaina o le faatonuga. O le manatu o le faipule o le faaaogaina faapolofesa o le malosi i le taimi o le tiute e tatau ona faatulagaina ese mai le sauā faafuasei e se tagatanuu. Afai e galue se ofisa ma le faamoemoe, o solitulafono masani o le osofaia ma le fasioti tagata e tumau pea ona avanoa. O moliaga o ofisa mo le malosi na faaaogaina i le tiute e na o le Faamasinoga Faaitumalo o Midden-Nederland e faalogoina (Mataupu 2(3) o le Tulafono o Taualumaga Tau Solitulafono).
Ua suia foʻi le faiga. A maeʻa se faʻalavelave e aofia ai le faʻamalosi, e mafai e le loia a le malo ona faʻatonuina muamua se suʻesuʻega e suʻe ai mea moni i lalo o le Mataupu 511a o le Tulafono Faʻatonutonu Solitulafono a Holani (Wetboek van Strafvordering, Sv). O lena suʻesuʻega e tilotilo pe na faia e le leoleo le gaioiga e tusa ai ma le faʻatonuga. O le mea lea e le otometi lava ona vaʻaia le leoleo o se tagata masalomia. Naʻo le taimi e iai ni faʻailoga na solia ai le faʻatonuga ona tulaʻi mai ai lea o le fesili e uiga i le moliaga.
O ai e suʻesuʻeina le sauā a leoleo?
Afai e oo atu le malosi o leoleo i le oti po o se manu'a tuga, e masani ona faia e le Matagaluega o Su'esu'ega i Totonu a Leoleo a le Atunu'u (Rijksrecherche) le su'esu'ega, i lalo o le pule a le Ofisa o Moliaga Lautele (OM). E le tatau i leoleo ona su'esu'e a latou lava fa'aaogaina o le malosi.
O lena mataupu faavae e ʻalofia ai soʻo se foliga faʻaituʻau. O le tutoʻatasi o le suʻesuʻega o se manaʻoga faʻaletulafono i lona lava aia tatau, ma o le Faʻamasinoga a Europa mo Aia Tatau a Tagata e faʻatulaga ai ni tulaga faʻatonuina maoti mo ia. O loʻo tumau pea se mataupu maʻaleʻale: o le Rijksrecherche e paʻu i lalo o le Public Prosecution Service, lea e galulue vavalalata ma leoleo i aso uma. O le mea lea, pe sa lelei le suʻesuʻega o se fesili faʻaletulafono e pei o le pe na faʻatagaina le vaegaʻau lava ia.
Afai e filifili le Ofisa o Moliaga Lautele e lē molia, e mafai e se vaega e aʻafia tuusaʻo i ai, e pei o le tagata ua manuʻa poʻo se aiga vavalalata, ona faitio i le faamasinoga apili i lalo o le Mataupu 12 o le Tulafono o Taualumaga Tau Solitulafono. Ona mafai lea e le faamasinoga apili ona poloaina se moliaga. O lenei tagi e tatau ona faila i totonu o le tolu masina talu ona logoina oe i le faaiuga e lē molia.
O ā mea e manaʻomia e le Feagaiga a Europa mo Aia Tatau a Tagata?
O le Mataupu 2 o le Feagaiga e puipuia ai le aia tatau i le ola ae o le Mataupu 3 e faasaina ai faiga sauā po o faiga faamaasiasi. O mataupu uma e lua e faamalosia ai foi le Setete e suʻesuʻe lelei ma tutoatasi le vaega o leoleo malolosi.
I lalo o le Mataupu 2, e fa'atagaina le fa'amalosi e le Malo pe afai e matua mana'omia lava, mo se fa'ata'ita'iga e puipuia ai se tasi mai se lamatiaga vave i le ola. O le laina lea talu mai le fa'amasinoga i le McCann ma Isi v. le Malo Tele o Peretania (1995). I lena mataupu, na fa'amamafaina ai fo'i e le Fa'amasinoga a Europa o Aia Tatau a Tagata le itu tau fa'atino: o le fa'aaogaina o le fa'amalosi e le Malo e tatau ona mulimulita'i i ai se su'esu'ega lelei, tuto'atasi ma vave. E le gata e tatau i le Malo ona 'alo'ese mai le fasioti tagata e aunoa ma se mafua'aga, ae e tatau fo'i ona su'esu'e ma le fa'amaoni le mea na tupu.
Mo le malosi e lē o se mea e oti ai, o le Mataupu 3 ua faʻatulaga ai se tulaga faʻatonuina maʻai. I le mataupu a Bouyid v. Belgium (2015) na faʻamaonia ai e le Maota Tele o Sui e faʻapea, o soʻo se faʻaaogaina o le malosi faʻaletino faʻasaga i se tagata e leʻi faʻamaoniaina e le amio a lena tagata e faʻaitiitia ai le mamalu o le tagata ma o se soliga lea o le Mataupu 3. O le mafuaʻaga lea e faigata ai ona puipuia le malosi faʻasaga i se tasi ua uma ona pulea. O iinei foʻi, o se tagi finauina o le faʻasauāina e leoleo e tatau ona mulimulitaʻi i ai se suʻesuʻega aloaia lelei.
O le mea lea, e lua vaega o le Feagaiga e galulue ai. O le fesili autū pe na faʻatagaina le faʻamalosi. O le fesili faʻatino pe na suʻesuʻeina mulimuli ane ma le lelei ma le tutoʻatasi. I mataupu e uiga i le faʻasauā a leoleo, e masani ona tutusa le mamafa o fesili uma e lua, ma o se suʻesuʻega sese e mafai ona avea ma soliga tusa lava pe sa faʻamaonia le faʻamalosi.
E fa'apefea ona e talosaga mo se taui pe a uma le sauāga a leoleo?
E mafai ona e faia se tagi fa'asivile mo ni fa'aleagaina e fa'avae i luga o se gaioiga fa'asolitulafono (onrechtmatige daad) i lalo o le Mataupu 6:162 o le Tulafono Fa'asivile a Holani (Burgerlijk Wetboek, BW). O le fesili e le o le pe ua agasala se ofisa ta'ito'atasi, ae pe na faia e le malo se gaioiga fa'asolitulafono ma e tatau ona toe totogi lau mea ua leiloa.
E tāua tele lenā eseesega, auā e mafai ona eseese taunuuga. O se mataupu tau solitulafono e maualuga le tulaga e mafai ona faʻamaonia ai ma e faʻalagolago i le nofosala patino a se tasi leoleo. E faʻaaogā e le faʻamasinoga tau le va o tagata ana lava tulaga faʻatonuina. O le mea lea, e mafai ona faʻasaʻolotoina se leoleo aʻo manatu pea le faʻamasinoga tau le va o tagata e le tusa ai ma le tulafono le gaioiga. O se tagi e faʻasaga i le faʻalapotopotoga a le malo e nafa ma gaioiga a le leoleo, ae le o le leoleo lava ia.
E fa'aoga tulafono masani o le tulafono a Holani mo mea ua fa'aleagaina. O le Mataupu 6:95 o le Tulafono Fa'a-Sivile e fa'avasega ai le leiloa o tupe, e pei o tau o togafitiga fa'afoma'i ma tupe maua ua leiloa, mai isi fa'aleagaina. O le taui mo mea ua leiloa e le o ni meafaitino, e masani ona ta'ua o le taui mo le tiga ma le mafatiaga (smartengeld), e na'o mataupu o lo'o lisiina i le Mataupu 6:106 e maua ai, aemaise lava manu'a fa'aletino, fa'aleagaina o le mamalu po'o le igoa ta'uleleia, po'o le fa'aleagaina o le tagata i se isi auala. E fa'atulaga e le fa'amasinoga le aofa'i i luga o se fa'avae talafeagai, ma na'o mea ua leiloa e feso'ota'i lelei ma le fa'amalosi e mafai ona fa'atatau i ai (Mataupu 6:98 o le Tulafono Fa'a-Sivile).
O iinei o loʻo taoto ai se faʻafitauli taua faʻatino. I lalo o le Mataupu 150 o le Tulafono Faʻatonutonu Faʻalemalo a Holani (Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, Rv), e tatau ona e taʻu ma faʻamaonia le gau ma le sootaga mafuaʻaga ma le faʻamalosi. Mo le faʻaleagaina o le mafaufau, o se faʻamatalaga e faʻapea na e matua fefe pe le lava lau moe e le lava. O le Faʻamasinoga Maualuga (Hoge Raad) i mataupu faavae e manaʻomia ai faʻamatalaga mautu ma talafeagai, e pei o lipoti faafomaʻi poʻo lipoti faʻalemafaufau. Naʻo le taimi e faʻaalia manino ai e le natura ma le ogaoga o le soliga o le tulafono ia taunuuga e mafai ai e le faʻamasinoga ona faia e aunoa ma nisi faʻamaoniga.
Afai o se tagi e fa'atatau tele i manu'aga fa'aletino, matou te galulue fa'atasi ma se loia fa'apitoa i manu'aga fa'aletagata; matou te taula'i atu i le iloiloga fa'aletulafono o gaioiga a leoleo ma so'o se fa'agasologa fa'asolitulafono e feso'ota'i i ai.
Ia mata'ituina le vaitaimi fa'atapula'a. I lalo o le Mataupu 3:310 o le Tulafono Fa'asivile, o se tagi mo mea ua fa'aleagaina e masani ona fa'atapula'aina i le lima tausaga talu ona e iloa le mea ua leiloa ma le itu e nafa ma ai, ma i soo se tulaga e luasefulu tausaga talu ona tupu le mea na tupu. Mo mea ua leiloa ona o manu'a po'o le maliu, e fa'aoga le parakalafa 5 o lena mataupu: o le vaitaimi e lima tausaga e amata mai le taimi na e iloa ai, e aunoa ma le taofi umi e luasefulu tausaga. E mafai ona e fa'alavelaveina le vaitaimi i se tagi tusitusia e manino lava lou aia tatau i se taui.
E mafai e le malo ona finau e faapea o oe foi sa i ai sona itu e tuuaia ai?
Ioe. E masani ona fa'aaogā e le malo le fa'asalaga fa'aopoopo (eigen schuld) i lalo o le Mataupu 6:101 o le Tulafono Fa'asivile, lea e mafai ona fa'aitiitia ai le taui. E tatau ona fa'amaonia le mea na e faia na mafua ai le gau.
E lua laasaga o le iloiloga. Muamua, e vaevaeina e le faamasinoga le gau e tusa ai ma le tele o le sao o lau amio ma le amio a leoleo i ai. Ona mafai lea ona faasa'o lena vaevaega mo mafuaaga o le tonu, mo se faataitaiga ona e eseese le matuia o mea sese.
E lua manatu e fetaui ma lou itu. Muamua, o le avega o le taʻuina ma le faʻamaonia o se mea sese e mafua mai i le malo, ae le o oe. E tatau ona faʻamaoti mai le mea na e faia moni lava, e pei o le teteʻe faʻaletino, se osofaʻiga poʻo se taumafaiga e sola ese, ma le auala na mafua ai le faiaʻina. O se faʻamatalaga lautele e te leʻi galulue faʻatasi pe saʻili mo se feeseeseaʻiga e le lava. Lua, i tulaga o le malosi tele e le tutusa, o le faʻasaʻoga tonu e mafai ona faʻatapulaʻaina ai se faʻaitiitiga tele pe oʻo lava i le leai. Ona sili atu lea ona mamafa le sese i le itu a leoleo, ma o le tulafono na solia o loʻo iai tonu lava e puipuia ai tagatanuu mai le malosi tele e le Setete.
E fa'apefea ona e faitio i amioga a leoleo?
E mafai ona e faila se tagi i leoleo e uiga i le auala na feutagaʻi ai se leoleo ma oe. O se tagi e lē taitai atu ai i se faasalaga po o se taui, ae e mafai ona iʻu ai i se faaiʻuga e faapea o le amio sa lē talafeagai.
E muamua taumafai leoleo e foia le tagi i se talanoaga. Afai e le manuia, e taulimaina aloaia le tagi, o nisi taimi e ala i fautuaga mai se komiti tutoatasi o tagi. Afai e te le faamalieina i le iuga, e mafai ona e liliu atu i le Komesina o Sulufaiga a le Atunuu (Nationale ombudsman), o le e mafai ona suesueina ma tuuina atu se faaiuga pe na faia e leoleo se gaioiga sa'o. E le faamalosia le faaiuga a le ombudsman, ae e manatu mamafa i ai leoleo ma e mafai ona lagolagoina se tagi faalemalo mulimuli ane.
Aua le fa'atali umi. I lalo o le Mataupu 9:8 o le Tulafono Fa'atonutonu Lautele (Algemene wet bestuursrecht, Awb), e le noatia se fa'alapotopotoga fa'apulega e taulimaina se tagi e uiga i amioga na tupu i le silia ma le tausaga a'o le'i failaina le tagi. I se isi itu, e mafai e leoleo ona amata se faiga fa'asalaga fa'alotoifale fa'asaga i le leoleo. O lena faiga e fa'atatau i le galuega ma le galuega a le leoleo; e leai se fa'amasinoga fa'apitoa a leoleo e pei o fa'amasinoga o lo'o iai mo foma'i po'o loia.
O lea la, e mafai e se tasi faʻalavelave ona faʻagasolo i ni auala se fa i le taimi e tasi: solitulafono, faʻalemalo, tagi ma faʻasalaga. E mafai ona eseese taunuuga. O le faʻasaʻolotoina i le mataupu faʻasolitulafono e le faʻapea ai o le gaioiga sa faʻatulafonoina i lalo o le tulafono faʻalemalo pe saʻo i lalo o le faʻagasologa o tagi.
O le ā e tatau ona e faia pe a uma se fa'alavelave ma leoleo?
Ia vave ona maua ni fa'amaoniga ma ia fa'amaumauina so'o se manu'a e se foma'i. Ona filifili lea po'o le fea auala e fetaui ma lau sini: molia, taui, maua o se amioga le talafeagai, po'o se tu'ufa'atasiga.
E vave ona mou atu faʻamaoniga. Tusi i lalo mea na tutupu i se taimi vave e mafai ai, e aofia ai taimi, nofoaga, le aofaʻi o leoleo ma soʻo se mea na fai mai ai. Fesili i molimau mo a latou faʻamatalaga faʻafesoʻotaʻi. O ata o le meapueata mai faleoloa, felauaiga lautele poʻo tagata e matamata i ai e masani ona toe tusia pe a mavae ni nai aso poʻo ni vaiaso, o lea ia talosaga atu e teu loa. Ia siaki manuʻaga ma puʻeina ata, ma teu uma faʻamaumauga faafomaʻi, aua o le faʻavae lea mo soʻo se tagi mo mea e le o ni mea totino.
Afai e te manaʻo e molia le leoleo, e mafai ona e faila se lipoti solitulafono (aangifte). Afai e filifili le Ofisa o Moliaga Lautele e le molia, e amata le vaitaimi e tolu masina mo se tagi i lalo o le Mataupu 12. Afai e te manaʻo i se taui, lafo se tagi tusitusia i leoleo e faʻamatalaina ai le mea na tupu ma taofia ai lou aia tatau i mea ua faaleagaina; e faʻalavelaveina ai foʻi le vaitaimi faʻatapulaʻa. Afai e te manaʻo tele i le faʻailoaina na faia sese oe, o se tagi o le auala sili lea ona vave, ma ia manatua le tapulaʻa e tasi le tausaga. Afai o loʻo faʻatali mo faʻamasinoga solitulafono faʻasaga ia te oe lava, mo se faʻataʻitaʻiga mo le teteʻe i se leoleo, e tatau ona faʻaalia le tulafono o le gaioiga a leoleo e puipuia ai oe.
O le ā e tatau ona e siakiina i le avea ai ma oe o le tagata ua aʻafia?
- Tusi i lalo taimi, nofoaga, le aofaiga o alii ofisa ma mea na talanoaina i le aso lava ia.
- Fai atu i faleoloa, kamupani felauaiga lautele ma tagata e matamata i autafa e tusi e teu ai ata o le meapueata a'o le'i toe tusia i tua.
- Ia siaki e se foma'i manu'aga, pu'eina ata ma fa'amaumauina.
- Fa'ato'a se tagi i leoleo i totonu o le tausaga e tasi (Matā'upu 9:8 Awb).
- Faila se tagi i lalo o le Mataupu 12 i totonu o le tolu masina talu ona logoina oe o le a le molia le leoleo.
- Auina atu se tagi tusitusia e taofia ai lou aia tatau i se taui, e fa'alavelave ai le vaitaimi fa'atapula'a e lima tausaga.
O le ā e tatau ona e siakiina i le avea ai ma se leoleo o loʻo suʻesuʻeina?
- Ia fa'amautu pe na fa'atonuina e le loia a le malo se su'esu'ega e su'e ai mea moni i lalo o le Matā'upu 511a Sv pe o lo'o taulimaina oe o se tagata e masalomia.
- Faaaoga lou aia tatau i se fesoasoani faaletulafono i le suesuega o le sailiga o mea moni (Mataupu 27(3) Sv).
- Siaki po o le fea lomiga o le Faatonuga Aloaia sa faamamaluina i le aso na tupu ai le faalavelave.
- Faamaumau mea na e vaʻaia ma iloa i le taimi na faia ai lau faʻaiuga, auā o le a faia le faʻamasinoga mai le taimi lava lena.
O le ā se mea e mafai ona matou faia mo oe pe a uma ona faʻaaogā e leoleo le malosi?
E fesoasoani a matou loia mo mataupu tau solitulafono i tagatanuu ma leoleo.
- Matou te tusia ma faila lau lipoti solitulafono (aangifte) ona matou faia lea o se faʻamatalaga i le Ofisa o Moliaga Lautele.
- Matou te failaina le tagi i lalo o le Mataupu 12 i le faamasinoga o apili i totonu o le vaitaimi e tolu masina.
- Matou te fa’aalia le le tusa ai ma le tulafono o le gaioiga a leoleo i lau puipuiga fa’asaga i se moliaga o le tete’e atu i se leoleo (Matā’upu 180 Sr).
- Matou te fesoasoani i leoleo i le taimi o se suʻesuʻega e suʻe ai mea moni i lalo o le Mataupu 511a Sv ma i luma o le Faamasinoga Faaitumalo a Midden-Nederland.
- Matou te auina atu le tagi tusitusia e faʻalavelaveina ai le tapulaʻa ma faʻafesoʻotaʻi ma se tagata tomai faapitoa i manuʻaga patino i mea ua faʻaleagaina.
- Matou te saunia lau tagi i leoleo ma le Komesina o Sulufaiga a le Atunuu.
aotelega
- E na’o le taimi e talafeagai ai le fa’amoemoe e fa’aaoga ai e leoleo le malosi, e leai ni auala mama e lava, ma e tumau pea le malosi i le talafeagai ma le feololo (Matā’upu 7 o le Tulafono a Leoleo 2012).
- E tofotofoina e le faamasinoga le faaletulafono, le manaomia, le fua faatatau ma le lagolago, e faamasinoina mai le tulaga o le ofisa i le taimi na faia ai le faaiuga.
- Talu mai le aso 1 o Iulai 2022, o le solia ma le nofosala o le faatonuga i le faaaogaina o le malosi e mafua ai manuʻa po o le maliu o se solitulafono i lalo o le Mataupu 372 o le Tulafono o Solitulafono.
- E mafai ona e talosaga mo se taui, e aofia ai ma mea ua leiloa e lē o ni mea faitino, i lalo o Mataupu 6:162 ma le 6:106 o le Tulafono Faa-Sivile, ae e tatau ona e faamaonia le mea ua leiloa ma le sootaga ma le mafuaaga.
- E mafai ona galulue fa'atasi se fa'aseā, se lipoti solitulafono ma se tagi fa'alemalo ma e tofu lava ma lona aso fa'atulagaina.
Soo fesili
E mafai e leoleo ona fa'aaoga le malosi?
Leai. E fa'atagaina le fa'amalosi e tusa ai ma le pule fa'aletulafono, i le fa'atinoina fa'aletulafono o le galuega a leoleo, ma pe a mana'omia ma e le mafai ona ausia le sini i se auala faigofie (Mataupu 7 o le Tulafono a Leoleo 2012). E tatau ona tumau le malosi ma le talafeagai, ma pe a mafai e tatau ona muamua se lapata'iga.
O le a le eseesega i le va o faiga sauā faasolitulafono ma faiga sauā a leoleo e ono faasalaina ai i se solitulafono?
O le fa'amalosi fa'asolitulafono e le o aofia i tapula'a fa'aletulafono, mo se fa'ata'ita'iga ona e le tutusa, ma e mafai ona noatia ai le malo mo mea ua fa'aleagaina. O le noataga fa'asolitulafono e sili atu: ona nafa patino lea o se ofisa ta'ito'atasi, mo se fa'ata'ita'iga mo se soliga fa'asala o le fa'atonuga i le fa'aaogaina o le malosi i lalo o le Mataupu 372 o le Tulafono Fa'asolitulafono.
E otometi lava ona avea se leoleo ma se masalomia pe a uma ona ia faʻaaogaina le malosi?
Leai. Talu mai le aso 1 o Iulai 2022, e mafai e le loia a le malo ona faʻatonuina se suʻesuʻega e suʻe ai mea moni i lalo o le Mataupu 511a o le Tulafono o Taualumaga Tau Solitulafono. E suʻesuʻeina pe na gaoioi le leoleo e tusa ai ma le faʻatonuga i le faʻaaogaina o le malosi. E naʻo le i ai o faʻailoga o se soliga ona mulimuli mai lea o se mataupu tau solitulafono.
E mafai ona ou maua se taui pe a uma ona faia le sauāga a leoleo?
Ioe, e ala i se tagi fa'asivile mo se gaioiga fa'asolitulafono i lalo o le Mataupu 6:162 o le Tulafono Fa'asivile fa'asaga i le fa'alapotopotoga a le malo e nafa ma lea tulaga. E ese mai i le gau o tupe, e mafai ona e fai se tagi mo se gau e le o ni mea faitino pe afai na e mafatia i se manu'a fa'aletino po'o se isi fa'aleagaina i lou tagata (Mataupu 6:106). E tatau ona e fa'amaonia le gau ma fa'aali atu o le malosi na mafua ai.
O a mea e mafai ona fai e leoleo i le taimi o se pu'ega fa'apagota?
I le taimi o se pu'ega fa'aletulafono, e mafai e leoleo ona fa'aogaina le malosi fa'atatau e fa'ato'ilalo ai tete'e, e pei o le taofia fa'amalosi pe fa'amau lima. O le tapula'a o le taimi lea ua pulea ai e le ua masalomia. O le fa'aopoopoina o le malosi fa'asaga i se tasi ua fa'amau lima pe ua le toe tete'e e faigata tele ona fa'amaonia, e tusa ai fo'i ma le Mataupu 3 ECHR.