O le toe foʻi mai o le pulou auro a Romania—o se galuega mataʻina e 4,000 tausaga le matua lea na faʻaaluina le tele o tausaga i le ogatotonu o feeseeseaiga faʻavaomalo faʻaletulafono ma faʻava-o-malo—na toe avea ma ulutala talu ai nei. Na gaoia mai le Falemataʻaga o Drents i le taimi o se gaoiga faigata ia Ianuari 2025, o le pulou o Coțofenești ma ni taulima auro se lua a Dacian na toe maua ma toe tuʻuina atu aloaia i pulega a Romania. O lenei toe maua mai e le gata o se taunuuga o galuega masani a leoleo; o le taunuuga tuusaʻo lea o feutanaiga i le va o le Dutch Public Prosecution Service (OM) ma le loia puipuia o loʻo fai ma sui o ē ua masalomia.
O nei feutanaiga e tulaʻi mai ai ni fesili loloto e uiga i le tofi faʻaleaganuʻu ma le puleaina. O le mea e sili ona taua, latou te faʻamamafaina ai se mataupu faʻaletulafono taua: e faʻapefea ona foia tagi pe a finauina e itu taua aia tatau, o mataupu tau gafatia e faʻatuai ai faʻagasologa, ma o le sailiga o le mea moni o loʻo i lalo o le mamafa tele? O nei fesili tonu o loʻo i le fatu o se tasi o atinaʻe sili ona finauina i faiga faʻasolitulafono a Holani i aso nei: o le maliega o le faagasologa (faiga fa'atino).
O lenei tusiga o loʻo iloiloina ai le faʻavae faaletulafono e pulea ai maliega faʻagasologa i Netherlands, ma suʻesuʻeina pe faʻapefea ona faʻatumauina le paleni i le va o le lelei o le faʻamasinoga ma le tonu o taualumaga, ma le mea ua aʻoaʻoina ai i tatou e le toe maua mai o le pulou auro e uiga i feutanaiga i totonu o tuaoi o le faʻatonuga faaletulafono.
O a Maliega Fa'agasologa?
O maliega fa'agasologa o ni fa'atulagaga aloa'ia ua faia i le va o le Ofisa o Moliaga Lautele ma le vaega o le puipuiga e uiga i le fa'agasologa po'o le fa'ai'uga mulimuli o se mataupu tau solitulafono. O la latou sini autū o le fa'avavevaveina ma fa'afaigofieina lea o fa'agasologa fa'aletulafono, aemaise lava i mataupu faigata, tetele, po'o mataupu e tele ai ua molia e pei o gaoi tetele o mea taulima.
O le uiga iloga o se maliega fa'agasolo o le fefa'asoaa'i. Ua malie le itu tete'e e fa'aleaogaina ni gaioiga fa'apitoa fa'atino—e pei o le talosagaina o ni fa'amasinoga fa'aopoopo mo molimau po'o le fa'atuina o ni puipuiga muamua fa'apitoa. I le fesuia'iga, ua malie le Ofisa o Moliaga Lautele e fa'atapula'a le lautele o le moliaga po'o le fa'atulagaina o se talosaga fa'asalaga e sili atu ona talafeagai i le taimi o le fa'amasinoga.
I le gagana Holani e uiga i tagata solitulafono tulafono, o le faʻavae faʻaletulafono manino mo ia maliega e matua faʻatapulaʻaina lava. Naʻo le tulafono faʻatonutonu faʻapitoa e faʻatatau i le fuafuaga a le tagata masalomia-molimau, o loʻo faʻamatalaina auiliili i Mataupu 226g i le 226i o le Tulafono Faʻamasino a Holani (WvSv). I lalo o lenei fuafuaga, e malie se tagata masalomia e molimau o se molimau a le palealii e sui ai se faʻasalaga faʻaitiitia, o se faiga e manaʻomia ai le vaavaaiga ma le faʻaeteete ma se siaki faʻaletulafono e le faʻamasino suʻesuʻe (rechter-commissaris).
Mo maliega lautele o faiga e le aofia ai se tagata masalomia o loʻo avea ma molimau, e leai se faʻavae faʻaletulafono lautele i le WvSv. Peitaʻi, o le leai o ni tulafono faʻamaonia e le faʻatagaina ai nei maliega. Ua matua atiaʻe e faʻamasinoga Holani se faʻavae e faʻafetaui ai.
O le Fa'avae Fa'aletulafono: Fa'ai'uga a le Fa'amasinoga Maualuga HR 2022:1252
O le Faamasinoga Maualuga a Holani (Faamasinoga Sili) na tuʻuina atu ai le faʻavae tonu o le iloiloga mo maliega faʻagasologa i le faʻaiuga taua ECLI:NL:HR:2022:1252. Na faʻamautu e le Faʻamasinoga e faʻatagaina faaletulafono maliega faʻagasologa, e tusa lava pe leai se faʻavae faʻaletulafono lautele, pe afai e faʻataunuʻuina ma le faʻamaoni tuutuuga faʻaopoopo e fa.
1. Lotofua
E tatau i le ua masalomia ona fa'aleaogaina ma le loto i ai, ma le iloa lelei, ma le atamai a latou aia tatau tau puipuiga. E tatau ona latou iloa atoatoa taunuuga faaletulafono o le maliega. E tatau i le faamasino o le faamasinoga ona su'esu'e pe na matua loto i ai lava lenei fa'aleaogaina. I se tulaga masani, e mana'omia le i ai fa'aletino o le ua masalomia i le faamasinoga e fa'amaonia ai lenei mea; afai e toesea le ua masalomia, e tatau i le faamasinoga ona tu'uina atu ni mafua'aga fa'aopoopo e fa'amaonia ai le taliaina o le maliega.
2. Fesoasoani Faaletulafono Talafeagai
E tatau ona maua e le ua masalomia se sui faaletulafono talafeagai a’o le’i amataina ma a’o faagasolo le faavaeina o le maliega. O le aia tatau i se fautua faaletulafono (Mataupu 28 WvSv) e faamautinoa ai ua malamalama atoatoa le ua masalomia i maliega o loo latou faia.
3. Tutoatasi o le Faamasinoga
E tumau pea le tutoatasi atoatoa o le faamasino o le faamasinoga. E le noatia lava le faamasinoga i le maliliega ua fautuaina e le itu a leoleo ma le itu tetee. E tatau i le faamasino ona iloilo tutoatasi pe o le taunuuga ua fautuaina e tutusa ma le matuia o le solitulafono, e ala i le faasino i Mataupu 348 ma le 350 WvSv, faapea foi ma le aia tatau i se faamasinoga tonu i lalo o le Mataupu 6 o le Feagaiga a Europa i Aia Tatau a Tagata (ECHR).
4. Mafaufauga i Manaoga o ē ua A'afia
E tatau ona iloilo ma le toto’a lelei tulaga lelei o le tagata ua a’afia ma so’o se itu ua manu’a i le taimi o feutanaiga ma le fa’amaoniga o le maliega, e tusa ai ma le Matā’upu 51aa WvSv.
O lenei faʻavae a le Faʻamasinoga Maualuga ua faʻamaonia mulimuli ane ma faʻaaogaina i se faasologa o faʻaiuga a le faʻamasinoga maualalo, e aofia ai le ECLI:NL:GHARL:2025:7005 ma le ECLI:NL:RBZWB:2025:6733, ma faʻamautuina ai le matafaioi o maliega faʻagasologa i faiga faʻaletulafono faʻaonaponei a Holani.
O le Pulu Auro o se Fa'atusa: O le ā le Mea o Lo'o Lamatia?
O le toe foʻi atu i le mataupu o le pulou auro, o le tauiviga e toe maua mai lenei mea taua e matuā tāua, ua faʻaalia manino ai le faʻafitauli autū o loʻo iai i maliega o le faagasologa o mataupu: e faʻapefea ona fesootaʻi se feagaiga faʻalua i le va o le malo ma se tagata ua masalomia ma aia tatau a isi vaega, le sailiga o le mea moni, ma le tulaga aloaia lautele o le iʻuga faʻamasino?
Mo le Ofisa o Moliaga Lautele i le itu i Matu o Netherlands, e lua sini autū o le suʻesuʻega: ia mautinoa le toe faafoi atu o le puloutau i Romania ma ia manuia le molia o ē na masalomia. O le toe maua mai o le galuega faatufugaga na avea ma tuutuuga autū mo le ulufale atu i se maliega o le faagasologa.
E masani ona faasino atu e ē faitio i maliega o le faagasologa o mataupu ia tulaga lamatia e ono tulaʻi mai. Latou te finau e faapea, o se tasi e masalomia—e tusa lava pe lagolagoina e se loia agavaa—atonu e lagona le mamafa e faaleaogaina ai aia tatau taua ia semanu latou te faaaogaina. O loo i ai se popolega faifai pea e faapea o le sini autu o le sailia o le mea moni o loo ositaulagaina i le fata faitaulaga o le lelei. E le gata i lea, e ui lava e leai se aia tatau e veto ai le tagata ua aafia i le maliega, ae e le tatau ona tuueseeseina o latou manaoga. Afai e fuafua e se faamasino ua le amanaiaina aia tatau a se tagata ua aafia, e i ai ia i latou le pule e faaleaogaina ai le maliega.
I se isi itu, o le mafuaʻaga e lagolagoina ai maliega o le faagasologa e matuā faatosina. O le filifili o faamasinoga tau solitulafono o loʻo feagai ma le le lava o le gafatia ua faamaumauina lelei. O maliega o faagasologa e avea o se meafaigaluega aoga tele ma faatulagaina e foia vave ai mataupu faigata. Latou te faia se mautinoa faaletulafono vave mo vaega uma e aafia ai, faasaolotoina le gafatia taua o le potu faamasino, ma, e pei ona faaalia e le gaoi i le Falemataaga o Drents, e mafai ona faafaigofieina ai le toe maua mai o meatotino na gaoia ia atonu e mou atu i le lalolagi o solitulafono.
Iloiloga Fa'amasino ma Fofo Fa'aletulafono
I totonu o lenei faʻavae, e galue le faʻamasino o le leoleo faitotoʻa sili. E iloilo e le faʻamasinoga ex officio (i lana lava faitalia) pe ua faamalieina tuutuuga faigata mo se maliega faagasologa aloaia.
Afai e iloa e le faamasino e leai se loto malie o le tagata ua masalomia i le auai, pe leai foi se fesoasoani faaletulafono talafeagai na tuuina atu, o le a le amanaiaina atoa e le faamasinoga le maliega. Ona faagasolo lea o le mataupu tau solitulafono e tusa ai ma tulafono masani o taualumaga. O lenei puipuiga faafaamasinoga e taua tele; o le le mafai e le faamasino o le faamasinoga ona iloilo lelei nei elemene e mafai ona taitai atu ai i le faaleaogaina o le faaiuga i luga o le aveesea o le mataupu (ECLI:NL:HR:2026:161; ECLI:NL:PHR:2025:848).
Afai e filifili le faamasino e ese mai tuutuuga o le maliega o le faagasologa, e mafai e le ua masalomia ma le Ofisa o Moliaga Lautele ona maua le avanoa i fofo faaletulafono masani. E mafai ona latou faila se apili (hoger beroep) i lalo o le Mataupu 408a WvSv, ma mulimuli ane apili i le fa'amutaina o le mataupu i lalo o Mataupu 427 ma le 432 WvSv. I le taimi o nei fa'agasologa o apili, e mafai e itu e lua ona finau e fa'apea na tu'uina atu e le fa'amasino le mafua'aga e le lava mo le alu ese mai le maliega, faia se suega fa'alemafaufau e le atoatoa, pe solia le aia tatau i se fa'amasinoga tonu.
E tula'i mai se fa'afitauli taua fa'aletulafono i mataupu e le aoga atoatoa. E fa'atusa i le Mataupu 3:41 o le Tulafono Fa'alemalo a Holani (BW), afai e manatu e le aoga se vaega fa'apitoa o se maliega fa'agasolo, e le otometi lava ona malepe le maliega atoa. O vaega aoga e tumau pea le fa'amalosia fa'aletulafono se'i vagana ua i ai se sootaga e le mavaevae i le va o le fuaiupu ua fa'aleaogaina ma le vaega o totoe o le maliega. E mana'omia le fa'amasino e tu'uina atu se mafua'aga mautu pe afai latou te iloa o lo'o i ai se sootaga e le mavaevae fa'apea (ECLI:NL:PHR:2026:46; ECLI:NL:GHAMS:2026:292).
Le Tulaga o le Tagata na A'afia
E ui o maliega o le faagasologa o galuega e feutagai sa'o i le va o le itu a leoleo ma le itu tetee, ae o le tulaga o le tagata ua aafia e puipuia e le tulafono. E le o ta'ua le tagata ua aafia o se vaega atoatoa o le faagasologa o galuega, ae o loo latou faatumauina se tulaga tutoatasi faaletulafono.
A feutagai i se maliega o le faagasologa, e iai le tiute faaletulafono a le Ofisa o Moliaga Lautele e amanaia ai manaoga o le tagata ua aafia (Mataupu 51a ma le 51aa WvSv). E iai le aia tatau a le tagata ua aafia e maua ai pepa talafeagai o le mataupu (Mataupu 51b WvSv), e iai le aia tatau e tautala ai i le taimi o le faamasinoga, ma e mafai ona auai aloaia i le faagasologa o se vaega ua manu’a e saili ai se taui tau tupe.
Afai e iʻu ina faia se faaiuga a le itu a leoleo e aua neʻi toe faia ni moliaga, e mafai e le ua aafia ona amataina se faiga aloaia o se tagi i lalo o le Mataupu 12 WvSv i le Faamasinoga o Apili e luʻi ai lena faaiuga. Ae ui i lea, e taua tele le maitauina e leai se aia tatau aloaia a le ua aafia i mataupu patino o se maliega o se faiga. E iloilo e le faamasino le maliega atoa, ma ia mautinoa e leʻi le amanaiaina faasolitulafono le tulaga o le ua aafia.
O le puloutau, O le Tulafono, ma le Lumanai o Maliega Fa'agasologa
Ua toe foʻi mai le puloutau auro o Coțofenești i Romania ina ua maeʻa se taua umi faaletulafono ma suʻesuʻega. I le iuga, na ausia lona toe faʻaleleia e ala i feutanaiga faʻataʻatitia, fefaʻasoaaʻiga, ma le iloiloga aloaia e pulega faʻamasino agavaa.
E tutusa lava le fa'atinoina o maliega fa'agasolo i tulafono fa'asolitulafono a Holani. E o'o atu vaega tete'e i se maliliega ua feutaga'i i ai, ae o le fa'amasino tuto'atasi e leoleoina tuaoi o le fa'atonuga fa'aletulafono ma puipuia aia tatau a i latou e le o auai i le laulau o feutaga'iga.
I le umi e fa'amaonia ai mataupu faavae autū o le loto malie, fesoasoani fa'aletulafono talafeagai, ma le iloiloga fa'amasino malosi, o le a tumau pea maliega fa'agasologa o se meafaigaluega fa'aletulafono ma taua tele i faiga fa'aletulafono fa'aonaponei. E ui o le faiga o lo'o iai nei e galue lelei i luga o le fa'avae o le tulafono a le Fa'amasinoga Maualuga, o le fa'atulagaina fa'aletulafono aloaia—e tutusa ma le faiga o lo'o iai nei o le masalomia-molimau—o le a maua ai e le faiga fa'aletulafono se tulaga mautu ma fa'aitiitia ai le vaeluaina o fa'ai'uga a le fa'amasinoga maualalo. Se'ia o'o ina fa'atinoina lena tulafono, o le fa'amasino o le fa'amasinoga e tumau pea o le leoleo sili o le fa'atonuga fa'aletulafono.
Punaoa: Mataupu 226g–226i, 28, 28a, 28c, 51a, 51aa, 51b, 167, 283, 348, 350, 359, 408a, 427, 432 WvSv; Mataupu 3:41 BW; Mataupu 6 ECHR; ECLI:NL:HR:2022:1252; ECLI:NL:HR:2026:161; ECLI:NL:PHR:2025:848; ECLI:NL:PHR:2026:46; ECLI:NL:GHARL:2025:7005; ECLI:NL:RBZWB:2025:6733; ECLI:NL:GHAMS:2026:292.
Fesili e Masani ona Fesiligia
O a ni fofo faaletulafono o loʻo maua pe afai e se ese le faamasino mai se maliega o le faagasologa o galuega?
Afai e filifili se faamasino e lē mulimuli i tuutuuga o se maliega o le faagasologa, e mafai e le ua masalomia ma le Ofisa o Moliaga Lautele ona faʻaaogaina ni fofo faaletulafono masani. E mafai ona latou faila se apili faasaga i le faaiuga a le faamasinoga (Mataupu 408a WvSv) ma mulimuli ane faila mo le aveesea o le mataupu i le Faamasinoga Maualuga (Mataupu 427 ma le 432 WvSv). I le taimi o nei apili, e mafai e itu e lua ona finau e faapea na le mafai e le faamasino ona iloilo lelei le maliega pe na le lava le uunaiga na tuuina atu mo le suiga.
E mafai e se tagata ua a'afia ona tetee i se maliega fa'agasologa e a'afia ai o latou mana'oga?
E leai se aia tatau aloaia a ē ua aʻafia e taofia ai se maliega o le faagasologa. Peitaʻi, e manaʻomia faaletulafono e le Ofisa o Moliaga Lautele le iloiloina o manaʻoga o ē ua aʻafia i le taimi o feutanaiga. E mafai e ē ua aʻafia ona faʻaaogaina lo latou aia tatau e tautala ai i le faamasinoga, auai o se vaega ua manuʻa e fai ai se tagi mo mea ua faaleagaina, ma maua faila o mataupu. Afai e faaleaogaina e le itu a leoleo moliaga o se vaega o le maliega, e mafai e le ua aʻafia ona faila se tagi i lalo o le Mataupu 12 WvSv i le Faamasinoga o Apili.
O a ni taunuuga pe afai e solia le manaoga o le ofo fua?
Afai e fuafua e le faamasino e le’i malie ma le loto i ai le ua molia i tuutuuga, pe leai foi se fesoasoani faaletulafono talafeagai, e manatu e le aoga le maliega o le faagasologa. O le a le amanaiaina atoa e le faamasino le maliega, ma o le mataupu tau solitulafono o le a faagasolo i lalo o tulafono masani o taualumaga, ma ia mautinoa o loo taofia pea e le ua molia ana aia tatau uma muamua e puipuia ai.
E mafai e se faamasino ona faaleaogaina se maliega o se faagasologa i lana lava faitalia?
Ioe. E iai le tiutetauave tutoatasi a le faamasino o le faamasinoga e faamautinoa ai o loo ausia e taualumaga manaoga o se faamasinoga tonu. E tatau i le faamasino ona iloilo ex officio pe na faia le maliega o le faagasologa ma le loto i ai ma le loia talafeagai. Afai e le ausia nei tuutuuga, e mafai ma e tatau i le faamasino ona faaleaogaina le maliega e aunoa ma le faatali mo se talosaga mai vaega e lua.
E fa'apefea ona fa'amaonia e le Ofisa o Moliaga Lautele sa tu'uina atu le fesoasoani fa'aletulafono?
E mafai e le Ofisa o Moliaga Lautele ona puipuia faasaga i tagi a le le lava o loia fautua e ala i le tuuina atu o pepa faamaonia. E aofia ai ma le faasino i lipoti aloaia a leoleo (faiga-upu), tusi samania, fesootaiga ma le Komiti Fesoasoani Faaletulafono, ma faamaumauga auiliili o loʻo faaalia ai taumafaiga malosi e faamautinoa ua logoina lē ua masalomia e uiga i ona aia tatau ma tuuina atu i ai se loia.
E mafai ona tumau pea le aoga fa'aitiiti o se maliega fa'agasolo pe afai e fa'aleaogaina se tasi o vaega?
Ioe, i lalo o le mataupu faavae o le leai o se aoga (e faʻaaogaina tutusa mai le Mataupu 3:41 o le Tulafono Faʻasivile). Afai e manatu e le aoga se tasi vaega o le maliega (mo se faʻataʻitaʻiga, ona o le leai o se loto malie e uiga i se faʻamalologa faʻapitoa), e mafai ona tumau pea le vaega o totoe o le maliega. E naʻo le mafai lea pe afai e le o fesoʻotaʻi vavalalata le vaega ua faʻaleaogaina i vaega aoga o totoe o le maliega.