Se'i mafaufau i ni tulaga se lua. I le tulaga muamua, e sola ese se tamaloa ina ua uma se gaoi, e tu'uina atu e se leoleo se lapata'iga, e aapa atu le tamaloa i lona fusipa'u, ona fana lea e le leoleo. I le tulaga lona lua, ua ta'oto se tagata ua pu'eina ua noatia i le saisai i luga o le eleele, ua le toe tete'e atu, ona toe sasaina lea i ni nai taimi i se tootoo. E lagona e le to'atele o tagata o lo'o i ai se mea e ese iinei. E le gata ina lagona e le tulafono: e tusia ai ni tuaoi patino e siomia ai.
I felafolafoaiga faitele, e masani ona talanoaina le sauā a leoleo o se fesili tau amio po o se fesili faapolokiki, e uiga i le faatuatuaga, pule ma le saogalemu. I le tulaga faaletulafono, e amata le iloiloga i se isi mea, o le fesili lea pe na tumau pea le malosi i totonu o le tulafono. E le o se mataupu o lagona ae o se suega faasaga i pule, mataupu faavae ma aia tatau a tagata. I totonu o lenei blog ou te savalivali ai i lena faavae atoa: o afea e mafai ai e leoleo ona faaaoga le malosi, o afea e liua ai gaioiga faaletulafono i amioga faasolitulafono po o amioga solitulafono, ma o a auala e tatala i se tagatanuu pe a sese mea. Ou te faaaogaina aiaiga faaletulafono sili ona taua ma mataupu faaletulafono, ae ia faigofie ona faitauina pe a mafai.

O le autū i le fuaiupu e tasi
E lē fa'asāina le fa'aaogāina o le malosi e leoleo, ae ua fa'atonutonuina ma le fa'aeteete. E pulea e le Setete le fa'aaogāina o le malosi, ma e na'o totonu o tuaoi ua uma ona fa'atulaga e le tulafono e mafai ona fa'aaogāina e leoleo. O le fesili e tasi lava lea e mulimuli mai: pe moni ea e mana'omia ma talafeagai lenei malosi, i lenei tulaga, fa'atasi ai ma lenei auala ma lenei fa'amoemoega?
O le faavae faaletulafono: e le mafai lava ona manino mai se pule
O le tulafono autū o loʻo faʻatulagaina i le Mataupu 7 o le Tulafono a Leoleo 2012 (Politiewet 2012). E mafai e se leoleo ua tofia e faatino le galuega a leoleo, i le faʻatinoina faaletulafono o lana tofi, ona faʻaaoga le malosi, ae naʻo le taimi e talafeagai ai le faʻamoemoega, ma le mafaufauina o lamatiaga e fesoʻotaʻi ma lena malosi, ma pe a le mafai ona ausia lena faʻamoemoe i se isi lava auala. E le gata i lea, o le faʻaaogaina o le malosi e tatau ona muamua atu i ai se lapataiga pe a mafai. O lenei lava mataupu e aofia ai foʻi le manaʻoga o le faʻatusatusaga: o le faʻaaogaina o le malosi e tatau ona talafeagai ma faʻalelei.
E foliga pu'upu'u le tusitusiga fa'aletulafono, ae o lo'o i ai ni mea e fa o le a e va'aia i toetoe lava o tulaga uma: o se fa'amoemoega fa'aletulafono, o se mea e tatau ai, o le leai o se isi auala e sili atu ona mama, ma le fa'atonutonu. O le fa'amalosi e aunoa ma se pule e tusa ai ma le tulafono.
O le fa'amatalaga auiliili o lena pule e le'o fa'atulagaina i le Tulafono lava ia, ae o lo'o i le Fa'atonuga Aloaia mo leoleo, le Royal Military Constabulary ma isi ofisa su'esu'e (le Ambtsinstructie). O le pule a le malo e fa'atulaga ai lena fa'atonuga e mulimuli mai i le Mataupu 9 o le Tulafono a Leoleo 2012. O le Fa'atonuga Aloaia e fa'atonutonuina ai, mo auala ta'itasi o le malosi, tulaga e ono fa'aaogaina ai, ma ua toe teuteuina mae'ae'a i tausaga talu ai nei. Taua le manatua: o le Fa'atonuga Aloaia e le gata ina ta'u mai ai pe mafai ona fa'aaogaina se auala, ae fa'apea fo'i pe fa'apefea, o afea, fa'atasi ai ma le a le lapata'iga ma i lalo o a tapula'a.
O le suega: faaletulafono, manaomia, fua faatatau ma le lagolago
Toetoe lava o mataupu uma e uiga i faiga sauā a leoleo, e toe foʻi mai lava fesili e fa. Ou te faʻamatalaina ma faʻafesoʻotaʻi saʻo ia fesili taʻitasi i se faʻataʻitaʻiga.
Muamua o le fa'aletulafono. Pe sa i ai se fa'avae fa'aletulafono mo le gaioiga? A aunoa ma se pule, e le tusa ai ma le tulafono le fa'amalosi, e tusa lava po'o le a le fuafuaga lelei.
O le lona lua o le manaʻomia. Pe sa manaʻomia moni ea le malosi e faatino ai le galuega a leoleo? Afai e mafai foʻi ona pulea le tulaga e aunoa ma le malosi, ua leai se manaʻoga faapena.
O le lona tolu o le fa'atatauina. Pe na fa'aogaina le malosi e tusa ai ma le fa'amoemoega? O se solitulafono la'ititi e le fa'amaonia ai se auala mamafa.
O le lona fa o le lagolago. Pe leai ea se isi auala e sili atu ona mama e ono aoga foi? Muamua talanoa, tausia le mamao pe faʻaitiitia le faʻalavelave, ona sosoo ai lea ma se auala e sili atu ona mamafa.
O le faʻataʻitaʻiga e faʻaalia ai le eseesega. O se tamaloa ua fenumiai i luga o se tulaga o loʻo alaga leotele ma musu e savali ese, ae e le faʻamataʻu faaletino i se tasi. O le faʻaaogaina vave o le pepa spray poʻo se tootoo e faigata ona faʻamaonia, aua e leai se manaʻoga ma se lagolago. Afai e agai atu lena lava tamaloa i tagata o loʻo tutu i tafatafa ma se naifi ma e le tali atu i poloaiga, o lona uiga o se auala e sili atu ona mamafa, e fuafua i le lamatiaga ogaoga, e mafai ona pa'ū i totonu o tapulaʻa.
O le mea taua, e iloilo e le faamasinoga le gaioiga mai le taimi na faia ai le faaiuga, ae le gata i le iuga. E le o mea tatou te vaaia mulimuli ane i ata o le meapueata na iloiloina ma le to’afilemu, ae o mea na mafai e le leoleo i lena taimi ona iloa, vaai ma iloilo ma le talafeagai, e taua tele. I le taimi lava e tasi, e le o se mea e leai se pule faitalia lenei. Ua tusia ma le manino e le Faamasinoga Sili (Hoge Raad) le laina: e le o soliga uma o se tulaga masani e faavaivaia ai le tulafono, ae o le soona sopoia tele o le fua faatatau po o le lagolago e mafai ona taofia ai se leoleo o loo galue pea i le faatinoina faaletulafono o lana tofi. E aafia tonu lava lena i solitulafono e pei o le tetee atu i le pu’eina (Mataupu 180 o le Tulafono Tau Solitulafono, Wetboek van Strafrecht): afai o le taofiga lava ia e le tusa ai ma le tulafono, o le tetee atu i ai e le mafai ona faasalaina o se tetee atu i le pu’eina.
O le mamafa o auala, o le faigata foi lea o le suega
O le Fa'atonuga Aloaia e mulimuli mai i se fa'aopoopoga mai le mama i le mamafa: mai le uuina fa'aletino ma le fusifusia o lima, e ala i le pepa fa'asusu, le baton ma le auupega fa'atekinolosi, i le fana. O le tele o taunuuga e ono o'o i ai, o le tele fo'i lea o tuutuuga e fa'amamafa ma fa'apitoa.
O le fana o le tapulaʻa pito i fafo. Mo lea mea, e faʻatatau i tulaga ua faʻamatalaina auiliili, e pei o le puʻeina o se tasi e ono manatu talafeagai o le a latou faʻaaogaina loa le sauā e lamatia ai le ola, poʻo le ʻalofia o le lamatiaga vave i le ola poʻo manuʻaga tuga. E faʻaopoopoina se faʻatapulaʻaga taua: afai e iloa le faasinomaga o le tagata masalomia ma o le tolopoina o le puʻeina e le o se lamatiaga e le taliaina, e le tatau ona faʻaaogaina le fana. Ma i le mataupu faavae, e faʻatatau se tiute e lapataʻi aʻo leʻi faʻapaina se fana faʻatatau, seʻi vagana ua le faʻatagaina e tulaga talafeagai.
O se fa'atusatusaga fa'ata'ita'i: i mataupu fa'aletulafono, sa manatu o le malosi e tutusa i le tasi mataupu, mo se fa'ata'ita'iga o le fa'atonuina o se ta'ifau fesoasoani po'o le fanaina o se ta'avale o lo'o alu ese i lalo o ni tulaga fa'amata'u ma mautinoa, ae i le isi mataupu o le tosoina ma le fa'atatauina o se auupega fesoasoani i le taimi o le siakiina o feoaiga, lea na iloa ai le fa'asinomaga ma e leai se fa'amoemoe e pu'eina ai, sa manatu e matua feteenai ma le Fa'atonuga Aloaia ma le tutusa ma le lagolago lea e le toe tusa ai ma le tulafono le gaioiga. O le tulaga tutusa lava, o taunuuga fa'afeagai, e fa'atatau i mea moni.
Afai e avea le sauā a leoleo ma solitulafono
E lē tutusa le lē tusa ai ma le tulafono ma le faʻasalaina faʻasolitulafono. Ae o le sauā a leoleo e mautinoa lava e mafai ona oʻo atu ai i le nofosala faʻasolitulafono. O iinei ua fausia talu ai nei e le faipule se faiga faʻapitoa.
Seia oo i le aso 1 o Iulai 2022, o se ofisa na faaaogaina le malosi i le taimi o lana galuega ma i’uga matuia, sa iloiloina i lalo o le tulafono tau solitulafono e pei o se isi lava tagatanuu, e faasaga i le fua faatatau o le osofaiga po o le fasioti tagata e le’i faamoemoeina, ma mulimuli ane sa tula’i mai ai le fesili pe na faaaogaina se mafuaaga talafeagai. O le mafuaaga masani o le faamaoniga o le faatinoina lea o se tulafono faaletulafono, o le Mataupu 42 o le Tulafono Tau Solitulafono, lea e na o le aoga pe afai na faia se gaioiga e tusa ai ma mataupu faavae o le tutusa ma le lagolago.
Faatasi ai ma le Tulafono i le faaaogaina o le malosi e leoleo suʻesuʻe (Wet geweldsaanwending opsporingsambtenaar), ua suia lenei mea. Talu mai le aso 1 o Iulai 2022 ua i ai se faavae ese o tulafono tau solitulafono. O lona autu autu o le Mataupu 372 o le Tulafono Tau Solitulafono: e faasalaina le leoleo e mafua ai ona latou solia le faatonuga o le malosi, ma manuʻa ai pe oti ai. O le faatonuga o le malosi ua faauigaina mo lenei faamoemoega i le Mataupu 90 o le Tulafono Tau Solitulafono. O le uiga iloga e le o se avega mama o faamaoniga, ae o le mea e tatau ona faamaonia: e le o le faamoemoe e faamanuʻalia ai, ae o se faatamala ma le faatamala tele i le solia o le faatonuga. O le manatu o le faaaogaina faapolofesa o le malosi i le taimi o le tiute e tatau ona i ai se faatulagaga ese nai lo le sauā faafuasei e se tagatanuu. E le faapea ai o le sauā a leoleo e sili atu ona manatu mama i ai, ae o loo faamatalaina faaletulafono i se auala ese.
Ua toe fetuuna’i fo’i le faiga. A mae’a se fa’alavelave e aofia ai le fa’amalosi, e mafai e le loia a le malo ona fa’alauiloa muamua se su’esu’ega e su’e ai mea moni (Mataupu 511a o le Tulafono o Taualumaga Fa’asolitulafono, Wetboek van Strafvordering), e fa’atatau i le fesili pe na faia se gaioiga e tusa ai ma le fa’atonuga o le fa’amalosi. A mae’a loa ona tula’i mai le fesili pe talafeagai le molia. O le mea lea, e le otometi lava ona va’aia le leoleo o se tagata e masalomia.
O lenei Tulafono e feteenai. E manatu le au lagolago e talafeagai le aloaia o le tulaga faapitoa o galuega a leoleo ma ia aua ne’i fefe leoleo e fana. E popole le au faitio ne’i faavaivaia le aafiaga o tulafono tau solitulafono e faatulaga ai tulaga masani ma le taofiofia ma e itiiti le puipuiga e maua e tagata ua aafia.
Su'esu'ega ma le tuto'atasi
I mataupu o sauaga matautia po o sauaga e mafua ai manu'a tuga, e masani ona faatinoina e le Matagaluega o Su'esu'ega i Totonu a Leoleo a le Atunuu (Rijksrecherche) le suesuega, i lalo o le pule a le Ofisa o Moliaga Lautele. O le mataupu faavae autu o le le tatau lea i leoleo ona suesueina a latou lava faaaogaina o le malosi, ina ia 'alofia ai so'o se foliga mai o se faailoga tagata.
I le itu faaletulafono, e le o se faamatalaga auiliili lena. O le tutoatasi o le suesuega o se manaoga tutoatasi, ma e le gata i le atunuu. Ua faapipii e le Faamasinoga a Europa mo Aia Tatau a Tagata ni tulaga faatonuina faigata i ai. I le taimi lava e tasi, o loo tumau pea se manatu maaleale o le Rijksrecherche e pa'ū i lalo o le Ofisa o Moliaga Lautele, lea i lana galuega i aso taitasi e galulue faatasi vavalalata ma leoleo. Ua iloa e le Faamasinoga o se sootaga vavalalata i le va o se loia ma se vaega faapitoa o leoleo e mafai ona avea ma faafitauli mo le tutoatasi manaomia. O le mea lea, pe lelei le suesuega o se fesili faaletulafono e pei lava o le pe faatagaina le vaega lava ia.
O le fa'avae o aia tatau a tagata: le ola ma le mamalu o le tagata
O loʻo i luga aʻe o le tulafono a le atunuʻu le Feagaiga a Europa i Aia Tatau a Tagata. E lua aiaiga o loʻo tauaveina le avega iinei.
O le Mataupu 2 e puipuia ai le aia tatau i le ola. O le fa'amalosi e oo i le oti e fa'atagaina pe afai e matua mana'omia lava, mo se fa'ata'ita'iga i le puipuiga mai le lamatiaga vave i le ola. O le laina masani lea talu mai le mataupu a McCann ma Isi v. le Malo Tele o Peretania i le 1995, lea na fa'amalosia ai fo'i e le Fa'amasinoga le itu tau fa'afoega: o le fa'amalosi e oo i le oti e fa'atino e le setete e tatau ona mulimulita'i i ai se su'esu'ega lelei, tuto'atasi ma vave. E le gata e tatau i le setete ona taofia le fasiotia o tagata e aunoa ma se mafua'aga, ae ia su'esu'e ma le fa'amaoni le mea na tupu.
O le Mataupu 3 e fa'asa ai le fa'asauā ma le faiga fa'aletagata po'o le fa'aleagaina. Mo le fa'amalosi e le o se fa'ama'i, o lo'o i ai se tulaga masani ma'ai iinei, lea na fa'atulaga e le Fa'amasinoga fa'atasi ai ma isi mea i le mataupu a Bouyid v. Belgium: so'o se fa'aaogaina o le malosi fa'aletino fa'asaga i se tagata e le'i fa'amaoniaina e le amio a lena tagata e fa'aitiitia ai le mamalu o le tagata ma i le mataupu fa'avae e tutusa ma le solia o le Mataupu 3. O le mafua'aga lea e matua vaivai ai le fa'amalosi fa'asaga i se tasi ua uma ona pulea. E pei o le Mataupu 2, e fa'aoga fo'i iinei se tiute e su'esu'e: o se tagi finauina o le fa'asauāina e leoleo e tatau ona mulimulita'i i ai ma se su'esu'ega aloaia lelei.
O lea la, o lenei faʻavae e faʻatino i ni vaega se lua: o le itu taua, pe na faʻatagaina le malosi, ma le itu tau taualumaga, pe na suʻesuʻeina mulimuli ane i se auala lelei ma tutoʻatasi. I mataupu e uiga i faiga sauā a leoleo, o na fesili e lua e masani ona tutusa le taua.
E le gata i le tulafono fa'asolitulafono: o le auala fa'alemalo ma le taui mo mea ua leiloa e le o ni meafaitino
E lē na o le pau lea o le auala e fa’aaoga ai tulafono fa’asolitulafono, ma e masani lava e lē o se auala sili ona aogā mo ē ua a’afia. So’o se tasi e talitonu o ni tagata ua a’afia i faiga sauā fa’asolitulafono a leoleo e mafai fo’i ona fa’asalaina le Setete i lalo o le tulafono fa’asivile e fa’avae i luga o le fa’aletonu, Mataupu 6:162 o le Tulafono Fa’asivile (Burgerlijk Wetboek). O le fesili la e lē o le pe ua noatia fa’asolitulafono se leoleo ta’ito’atasi, ae pe na faia e le malo se gaioiga fa’asolitulafono ma e tatau ona toe totogi le mea ua leiloa.
E taua tele lena eseesega, auā e mafai ona eseese taunuuga. O se mataupu tau solitulafono e maualuga le tulaga fa'amaonia ma e fa'atatau i le nofosala o tagata ta'ito'atasi. O se mataupu tau le va o tagata e fa'aoga se tulaga fa'atonuina ese. O le mea lea, e mafai lava ona fa'asa'olotoina se leoleo i lalo o le tulafono tau solitulafono, ae o le fa'amasinoga tau le va o tagata e manatu o le gaioiga e le tusa ai ma le tulafono.
Mo le taui, e faʻaaogaina tulafono masani o mea ua faaleagaina. O le Mataupu 6:95 o le Tulafono Faʻa-Sivile e faʻavasega ai le leiloa tau tupe ma isi mea le lelei. O mea leiloa e le o ni meafaitino, o le taui mo le tiga ma mafatiaga, e naʻo le toe maua mai i mataupu o le Mataupu 6:106 o le Tulafono Faʻa-Sivile, aemaise lava i le tulaga o manuʻa i le tino poʻo le faʻaleagaina o le tagata i se isi auala. O le iloiloga e faia i luga o se faʻavae talafeagai (Mataupu 6:97 o le Tulafono Faʻa-Sivile), ma naʻo mea leiloa e fesoʻotaʻi lelei ma le malosi e mafai ona faʻatatauina (Mataupu 6:98 o le Tulafono Faʻa-Sivile).
O iinei e tulaʻi mai ai se manatu tāua tāua. Mo le taui mo le faʻaleagaina o le tagata, e le lava le na o le faʻasino i le tutusa, ma e le lava foʻi le faʻamaoniga e faʻapea na matuā fefe se tasi pe le lava le moe. O le Faʻamasinoga Maualuga i mataupu faavae e manaʻomia ai faʻamatalaga mautu ma talafeagai, mo se faʻataʻitaʻiga faʻamatalaga faafomaʻi poʻo faʻamatalaga tau mafaufau, lea e aliaʻe mai ai manuʻaga tau mafaufau. Naʻo le natura ma le ogaoga o le soliga e faʻaalia ai taunuuga leaga e mafai ona faʻaleaogaina atili ai le faʻamaoniga. O se tagata ua aʻafia e alu i le faʻamasinoga tau le va o tagata, e tauaveina, i lalo o le Mataupu 150 o le Tulafono o Taualumaga Tau le Va o Tagata (Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering), le avega o le aioi ma le faʻamaoniaina o le i ai o le gau ma le fesootaʻiga mafuaʻaga ma le faʻamalosi.
O se faʻataʻitaʻiga o le auala e fuafua ai e le faʻamasinoga le aofaʻi: i le tuʻuina atu o le taui mo le tiga ma mafatiaga ona o le sauā a leoleo, o mea e aofia ai le natura ma le ogaoga o le soliga, le faʻaleagaina o le amio saʻo faaletino, le aʻafiaga i le olaga i aso faisoo ma aofaʻiga e masani ona tuʻuina atu i mataupu tutusa. I le faʻatinoina, o aofaʻiga e tuʻuina atu mo manuʻaga e le ogaoga tele e masani ona i ai i le va o ni nai selau i ni nai afe euros, e faʻalagolago tele i le manuʻa ma taunuuga.
Fa'atamala fa'atasi: puipuiga a le Setete
O se tagatanuu o loʻo talosaga mo se taui e masani ona feagai ma le puipuiga o le faatamala faʻatasi, Mataupu 6:101 o le Tulafono Faʻasivile. E faʻaitiitia le tiute e taui pe afai o le gau o se taunuuga foi lea o se tulaga e mafua mai i le itu na manuʻa. E lua laasaga e faia ai lenei mea: muamua o se iloiloga mama o le mafuaʻaga i le va o amioga a le tagatanuu ma leoleo, ona sosoo ai lea ma se faasaʻoga tutusa ona o le eseese o le matuia o mea sese.
E lua mea e tāua faaletulafono. Muamua, o le avega o le aioi ma le faamaonia o le faatamala e faalagolago i le Malo, ae le o le tagatanuu. O le mea lea, e tatau i le Malo ona taʻu saʻo mai po o fea amioga a le tagatanuu, mo se faataitaiga o le tetee malosi faaletino, o se osofaiga po o se taumafaiga e sola ese, na mafua ai le gau. O se faamatalaga lautele e faapea e lei galulue faatasi le tagatanuu pe sailia le feeseeseaiga e le lava mo lenei mea. Lua, o le faasaʻoga tutusa e mafai, tonu lava i tulaga o sauaga a leoleo e matua le tutusa, ona faatapulaaina malosi so o se faaitiitiga pe oo lava i le leai, aua o le sese i le itu a leoleo e sili atu ona mamafa ma o le solia o le tulaga masani ua faamoemoe faapitoa e puipuia mai le soona sauaga a le setete.
Tagi, ombudsman ma le ala o amioga fa'aletulafono
Faatasi ai ma tulafono tau solitulafono ma tulafono tau le va o tagata lautele, e iai le aia tatau e faitio ai. E mafai e se tagatanuu ona faitio i le auala na amio ai leoleo. E le taitai atu ai i se faasalaga po o se taui, ae e mafai ona iu ai i se faaiuga e faapea o le amioga sa le talafeagai. Afai e le mafai e le tagata tagi ona foia le mataupu ma leoleo, e mafai e le Komesina o Sulufaiga a le Atunuu ona tuuina atu se faaiuga. E le gata i lea, e ono mulimuli mai se faasalaga i totonu po o se ala aloaia faasaga i le leoleo o loo aafia ai, e taulai atu i la latou galuega. O le faaupuga tulafono tau amio faapolofesa e le fetaui lelei iinei, aua e leai se faiga aloaia a leoleo e pei o le faamasinoga tau amio e pei ona iai mo fomai po o loia.
E tāua tele, e mafai e se faʻalavelave e tasi ona faʻagasolo i ni ala e fa i le taimi e tasi, solitulafono, faʻalemalo, e ala i se tagi ma faʻasalaga faʻaletulafono, ma e mafai ona eseese le iʻuga o na ala. O le faʻasaʻolotoina i le tulafono faʻasolitulafono e le faʻapea ai ua pasia foʻi le gaioiga i le faʻalemalo poʻo le talafeagai.
O le fenumiai o loʻo totoe
O le fa'avae fa'aletulafono e taumafai e puipui ni itu taua se lua i le taimi e tasi o lo'o fete'ena'i pea. I le isi itu, e tatau ona puipuia le tagatanuu mai le fa'asauā fa'afuase'i ma le soona fai a le setete. I le isi itu, e tatau i leoleo ona fa'atumauina le avanoa e gaoioi lelei ai i tulaga mata'utia ma le fenumiai, o nisi taimi i se vaega itiiti o le sekone. E le mou atu atoa lena feeseesea'iga, ma o tulafono uma lava o se taumafaiga e tusi ai le tuaoi i le va o ia mea.
E lē o manu’a tuga uma e fa’apea ai o leoleo sa sese. Ae o le fa’afeagai e tutusa lava: o se toniga e lē fa’atagaina ai le fa’amalosi e tusa ai ma lona lava loto, ma o le na’o le matauina o lo’o i lalo o le mamafa se leoleo e le’i fa’amaonia ai le fa’amalosi. O le fesili taua e tumau pea lava. Pe o lenei fa’amalosi, i lenei tulaga, fa’atasi ai ma lenei fa’amoemoe ma o lona uiga, e moni lava e mana’omia ma talafeagai fa’aletulafono? O le leai o se tali ua saunia i lena mea e lē o se vaivaiga o le tulafono, ae o se fa’amaoniga fa’amaoni e tatau ona fuaina pea le saogalemu ma le sa’olotoga. Ma o le mafua’aga tonu lava lea e matuā tāua ai tulafono fa’atonutonu ma le fa’aeteete, le va’ava’aiga tuto’atasi ma le tali atu manino: o le lautele o le pule’aga i le fa’amalosi, o le mamafa fo’i lea o le tiute e mafai ai ona fa’amaonia lena fa’amalosi.
Fesili e masani ona fesiligia e uiga i faiga sauā a leoleo
E mafai e leoleo ona fa'aaoga le malosi?
Leai, e lē tatau i leoleo ona fa’aaogāina le malosi. E na’o le fa’atagaina o le malosi e fa’avae i luga o se pule fa’aletulafono, i le fa’atinoina fa’aletulafono o le galuega a leoleo, ma pe a mana’omia ma e lē mafai ona ausia le fa’amoemoe i se auala faigofie (Mataupu 7 o le Tulafono a Leoleo 2012). E le gata i lea, e tatau ona tumau le talafeagai ma le fa’alelei o le malosi, ma e tatau ona tu’uina atu muamua se lapata’iga, pe a mafai.
O le a le eseesega i le va o faiga sauā faasolitulafono ma faiga sauā a leoleo e ono faasalaina ai i se solitulafono?
O faiga sauā faasolitulafono a leoleo na le tusa ai ma tapulaa faaletulafono, mo se faataitaiga ona sa le tutusa, ma e mafai ona oo atu ai i le noataga faalemalo a le Setete. O le faamalosia e faasalaina i se solitulafono e sili atu: ona noatia lea o se leoleo e toatasi i se solitulafono, mo se faataitaiga mo le solia o le faatonuga o le faamalosia (Mataupu 372 o le Tulafono Faasolitulafono). E le o faiga sauā faasolitulafono uma e faasalaina i se solitulafono, ae e mafai ona faasalaina i se tulaga faasolitulafono.
Pe vave ona masalomia se leoleo pe a uma ona tupu se faalavelave e aofia ai le faamalosi?
Talu mai le aso 1 o Iulai 2022, e le otometi lava. E mafai e le loia a le malo ona fa'alauiloa muamua se su'esu'ega e su'e ai mea moni i le mea na tupu (Mataupu 511a o le Tulafono o Taualumaga Tau Solitulafono), e fa'atatau i le fesili pe na faia se gaioiga e tusa ai ma le fa'atonuga o le fa'amalosia. E na'o le taimi e foliga mai ai ua solia le fa'atonuga e mafai ai ona mulimuli mai se mataupu tau solitulafono.
O le ā le Tulafono e faʻatatau i le faʻaaogāina o le malosi e leoleo suʻesuʻe?
O le Tulafono i le faʻaaogaina o le malosi e leoleo suʻesuʻe ua faʻaaogaina talu mai le aso 1 o Iulai 2022 ma ua tuʻuina atu ai i leoleo ma isi leoleo suʻesuʻe a latou lava faʻavae o tulafono tau solitulafono. O lona autū o le Mataupu 372 o le Tulafono Tau Solitulafono, lea e faʻasalaina ai le soliga o le faʻatonuga o le malosi e avea o se solitulafono ese. E feteenai le Tulafono: e popole le au faitio neʻi itiiti le puipuiga mo tagata ua aʻafia, ua vaʻaia e le au lagolago le tulaga faʻapitoa o galuega a leoleo ua aloaia.
E mafai ona ou maua se taui pe a uma ona faia le sauāga a leoleo?
Ioe, e mafai lenei mea e ala i faʻamasinoga faʻasivile faasaga i le Malo mo le faʻaleagaina (Mataupu 6:162 o le Tulafono Faʻasivile). I le faʻaopoopoga i tupe leiloa, e mafai ona e talosaga mo se taui mo le tiga ma mafatiaga pe a tupu se manuʻa i le tino poʻo se faʻaleagaina i le tagata (Mataupu 6:106 o le Tulafono Faʻasivile). Peitaʻi, e tatau ona e faʻamaonia ma le mautinoa poʻo le a le mea na e mafatia ai ma na mafua mai i le faʻamalosi. Mo manuʻaga faʻalemafaufau, e manaʻomia e le faʻamasinoga faʻamatalaga e mafai ona faʻamaonia, e pei o faʻamatalaga faafomaʻi.
Pe e aofia ai le manaʻomia e se leoleo ona faia se faaiuga vave?
Ioe. E iloilo e le faamasinoga le gaioiga mai le taimi na faia ai le faaiuga, ae le na o le taunuuga mulimuli ane. O mea e mafai ona iloa, vaaia ma iloiloina e le leoleo i lena taimi e amanaia. E le o se mea e saoloto: e tusa lava pe i lalo o le mamafa, o le paleni ma le lagolago e tumau pea le tulaga masani.
O ai e suʻesuʻeina le sauā a leoleo i Netherlands?
I mataupu o sauaga matautia po o manu'aga matuia, e masani ona faatinoina e le Rijksrecherche (Matagaluega o Su'esu'ega i Totonu a Leoleo a le Atunu'u) le su'esu'ega, i lalo o le pule a le Ofisa o Moliaga Lautele. O le mataupu faavae, e le su'esu'eina e leoleo a latou lava fa'aaogaina o le malosi. O le Feagaiga a Europa i Aia Tatau a Tagata e mana'omia ai sea su'esu'ega ia aoga, tuto'atasi ma vave.
O le a se mea e mafai ona ou faia pe afai ou te talitonu ua soona fai e leoleo?
E tele au auala, e tutusa lelei. E mafai ona e faila se lipoti, ina ia mafai ai e le Ofisa o Moliaga Lautele ona iloilo pe tatau ona molia. E mafai ona e taofia le Setete i lalo o le tulafono a le malo mo le gau. Ma e mafai ona e faila se tagi, faatasi ai ma le avanoa e maua ai se faaiuga mai le Komesina o Sulufaiga a le Atunuu. O na auala e mafai ona eseese le iʻuga: o le faasaolotoina o solitulafono e le faapea ai ua le toe faia se solitulafono a le malo.
E tutusa ea tulafono e fa'aoga i le pepper spray ma le baton e pei ona fa'aoga i le fana?
E fa'atatau mataupu fa'avae lautele i auala uma o le fa'amalosi, ae e fa'amata'utia tuutuuga pe a fa'ateleina le lautele o le fa'aaogaina. O le fana e sili ona mamafa ma fa'amatalaina auiliili tuutuuga, e aofia ai ma le tiute e lapata'i. O le pepa fa'asu'i ma le baton e mama, ae manino pea tuutuuga i le Fa'atonuga Aloaia.
E mafai e leoleo ona fa'aaoga le malosi i le taimi o se fa'aaliga?
E na'o tuutuuga faigata lava. E mamafa tele le aia tatau e faia ai se faaaliga, ma e tatau ona talafeagai le faamalosia e faatumauina ai le filemu, e pei ona masani ai, ona talafeagai ma lagolago. O le tapulaa iinei e maualuga atu nai lo le maualalo ifo, aua o loo lamatia se aia tatau faavae. E mafai ona faia ni gaioiga faasaga i solitulafono tuufua i totonu o se faaaliga, ae e le tatau ona taofia ai le faaaliga atoa i se tulaga le talafeagai.
O a mea e mafai ona fai e leoleo i le taimi o se pu'ega fa'apagota?
I le taimi o se pu'ega fa'aletulafono, e mafai e leoleo ona fa'aaoga le malosi fa'atatau e fa'aitiitia ai le tete'e, mo se fa'ata'ita'iga o le taofia fa'amalosi pe fa'apipi'i lima. O le tapula'a e taoto i le taimi ua pulea ai le tagata masalomia: o le malosi fa'aopoopo fa'asaga i se tasi ua uma ona fa'apipi'i lima pe ua le toe tete'e e faigata fa'aletulafono ona fa'amaonia.
E mafai e leoleo ona fa'atulaga se ta'ifau leoleo i le taimi e pu'e fa'apagota ai se tasi?
Ioe, ae i lalo o tuutuuga o loʻo faʻatulagaina i le Faʻatonuga Aloaia. O se taifau leoleo e u e mafai ona mafua ai ni manuʻaga tuga, o lea e faʻataʻitaʻiina ai lona faʻatinoina e faʻatatau i le manaʻomia, le tutusa ma le lagolago. Pe sa faʻatulafonoina e faʻalagolago tele i le taufaʻamataʻu moni ma pe lava se auala mama. O le mea lea, o manuʻaga tuga e le faʻapea ai o le faʻatinoina e le tusa ai ma le tulafono.
E mafai e leoleo ona fa'aaoga se auupega taser po'o se auupega electroshock?
Ioe, ae o le auupega eletise e iai ona lava tuutuuga i le Faatonuga Aloaia, e aofia ai ma se lapataiga muamua. E le mafai ona faaaogaina faasaga i se tasi ua uma ona pulea, ma e tatau ona faatatau lona faaaogaina i le tulaga lamatia. O tuutuuga tonu e sili ona siakiina i le tusitusiga o loo iai nei o le Faatonuga Aloaia.
E mafai ona ou pueina se ata o leoleo i le taimi o loʻo puʻeina ai aʻu?
I nofoaga faitele e mafai ona e pueina ata o leoleo, ma e masani lava ona lē faamalosia oe e leoleo e tape ata. Ae ui i lea, e lē tatau ona e faalavelave i galuega a leoleo, ma e ono faaaogā tulafono faalilolilo pe a lolomiina. O tapulaa tonu e faalagolago i le tulaga, o lea ia faaeteete i le tufatufaina atu o ata e iloagofie.
E fa'atatau ea ni tulafono faigata i le fa'amalosi fa'asaga i se tamaititi po'o se tagata vaivai?
E tutusa lava mataupu faavae faaletulafono, ae i le faatinoga, o le faamalosia faasaga i se tamaititi, se tagata ua fenumiai, po o se tasi ua vaaia le vaivai e manaomia ai le taofiofia ma le faaitiitia o le mamafa. Ona iloiloina lea ma le faaeteete le manaomia ma le paleni, ona o le tagata e aafia ai e le o toe onosai ma atonu e sili atu le aafiaga.
O le ā le umi o le taimi e tatau ona ou fa'asalaina ai le Setete mo faiga sauā a leoleo?
O se tagi mo mea ua faaleagaina i mataupu faavae e faatapulaa i le lima tausaga talu ona e iloa le mea ua leiloa ma le itu e nofosala ai, faatasi ai ma se tapulaa atoatoa e luasefulu tausaga talu ona mavae le mea na tupu (Mataupu 3:310 o le Tulafono Faa-Sivile). Aua le faatali umi ma saili se fautuaga faaletulafono i se taimi talafeagai, aua o faamaoniga e pei o ata ma faamatalaga a molimau e vave ona mou atu.