O le faomea (hacking) o se solitulafono i Netherlands: i lalo o le Mataupu 138ab o le Tulafono Fa'asolitulafono a Netherlands (Sr), o le ulufale fa'amoemoe ma le le tusa ai ma le tulafono i totonu o se polokalama faakomepiuta o se soliga fa'akomepiuta lea, e mafai ona fa'asalaina i le falepuipui e o'o atu i le lua tausaga e tusa lava pe leai se mea na kopiina pe fa'aleagaina. O le tuusaunoaga o le ulufale atu ma le fa'atagaga: o se suega ulufale i totonu o se galuega tusitusia e le o se mea e le tusa ai ma le tulafono, ae o le tulafono a Netherlands e leai se tuusaunoaga lautele mo tagata faomea "amio lelei" e iai le fa'amoemoega lelei.
O solitulafono e fesoʻotaʻi i ai e aofia ai osofaʻiga e teʻena ai le tautua (Mataupu 138b Sr), faʻalavelave (Mataupu 139c i le 139e Sr) ma le faʻaleagaina o faʻamatalaga, e aofia ai le ransomware (Mataupu 350a i le 350d Sr). I se isi itu, o le Tulafono o le Puipuiga Faʻatekonolosi (Cyberbeveiligingswet), lea na faʻamalosia talu mai le aso 15 o Aokuso 2026, ua tuʻuina atu ai tiute tau puipuiga ma lipoti i faʻalapotopotoga.
Lisi o mea
O a solitulafono tau hacking o loʻo faʻamatalaina e le Tulafono o Solitulafono?
O solitulafono fa'akomepiuta e lē o se tulafono ese ae o se seti o solitulafono i totonu o le Tulafono Fa'asolitulafono. O fa'asalaga maualuluga o lo'o i lalo ua fa'atulaga e le tulafono; o le fa'amasinoga e faia le fa'asalaga moni.
Solitulafono o le komepiuta (Mataupu 138ab Sr)
O le solia o le komepiuta (computervredebreuk) o le ulufale atu lea ma le loto i ai ma le le tusa ai ma le tulafono i se faiga otometi po o se vaega o le polokalama. E iai lava le ulufale atu i soo se tulaga pe afai e maua le avanoa e ala i le solia o se puipuiga, e ala i se faiga faatekinolosi, i faailoilo sese po o se ki sese, po o le faaaogaina o se faasinomaga sese. O le maualuga e lua tausaga i le falepuipui po o se sala tupe o le vaega lona fa.
E si'itia le maualuga i le fa tausaga pe afai e kopi, pu'eina pe fa'amaumauina e le tagata fa'alavelave fa'amaumauga mai le polokalama (Mataupu 138ab(2) Sr). E fa'apena fo'i pe afai e alu le fa'alavelave fa'afuase'i e ala i se feso'ota'iga telefoni a le lautele ma fa'aaoga e le tagata fa'alavelave le gafatia o le polokalama e fa'agaoioia ai mo se tupe maua fa'asolitulafono, pe agai atu i le polokalama a se isi vaega. Afai e faia le solitulafono mo se malo mai fafo, e fa'ateleina le maualuga i le tasi vaetolu.
Fa'alavelaveina o se faiga (Mataupu 138b Sr)
O osofa'iga e fa'aleaogaina ai le tautua e pa'ū i lalo o le Mataupu 138b Sr: o le fa'alavelaveina ma le fa'asolitulafono o le ulufale atu po'o le fa'aaogaina o se faiga e ala i le auina atu o fa'amatalaga i ai. O le maualuga e lua tausaga, tolu tausaga pe afai e fa'aaogaina se botnet pe o le fa'amoemoega o le maua fa'asolitulafono, ma le lima tausaga pe afai e mafua ai e le osofa'iga ni fa'aleagaina matuia pe fa'atatau i atina'e taua.
Meafaigaluega mo le pu'eina ma le fa'aleagaina o fa'amatalaga (Mataupu 139c i le 139e Sr)
O le Mataupu 139c Sr e fa'asa ai le fa'alavelaveina ma le fa'asolitulafono o fa'amaumauga e le'i fa'amoemoeina mo oe i se masini fa'apitoa, ma e le silia i le lua tausaga. E iai tuusaunoaga, mo se fa'ata'ita'iga mo le e ona le feso'ota'iga (se'i vagana ua manino le fa'asauā) ma mo su'esu'ega fa'asolitulafono po'o le Tulafono o Auaunaga Fa'amatalaga ma le Saogalemu 2017.
O le Mataupu 139d Sr e faʻasalaina ai le sauniuniga: le faia, faʻatau atu poʻo le umiaina o meafaigaluega ua mamanuina faapitoa mo le faomea, puʻeina poʻo osofaʻiga e teʻena ai auaunaga, poʻo upu faʻalilolilo ma code ulufale, ma le faʻamoemoe e faia sea solitulafono. O le maualuga e lua tausaga, pe fa tausaga pe afai o le faʻamoemoe e aʻafia ai ituaiga faʻaleagaina o le solia o le komepiuta. O le Mataupu 139e Sr e faʻasalaina ai le umiaina poʻo le faʻasalalauina o faʻamatalaga na puʻeina faʻasolitulafono, ma le maualuga e ono masina.
Fa'aleagaina o fa'amaumauga ma le ransomware (Mataupu 350a i le 350d Sr)
O le Mataupu 350a Sr e faʻasalaina ai le suia ma le faʻamoemoeina ma le le tusa ai ma le tulafono, tapeina poʻo le faʻaleagaina o faʻamatalaga, i le maualuga o le lua tausaga; e faʻaoga ai faʻalavelave o le Mataupu 138b Sr, o lea la, o ransomware e faʻatatau i le maua o mea e le tusa ai ma le tulafono e oʻo atu i le tolu tausaga ma faʻaleagaina matuia e oʻo atu i le lima tausaga. O le tufatufaina atu o malware e oʻo atu i le fa tausaga, seʻi vagana ua faʻamoemoe e faʻatapulaʻa le faʻaleagaina e mafua ai.
O le Mataupu 350b Sr o le ituaiga faatamala, ma e le sili atu i le tasi le masina pe afai e ogaoga ni faaleagaina. O le Mataupu 350c Sr e aofia ai le faaleagaina ma le loto i ai pe faalavelaveina o se faiga, ae o le Mataupu 350d Sr e aofia ai gaioiga sauniuni e faaaoga ai meafaigaluega po o tulafono ulufale.
O fea le tuaoi i le va o suʻesuʻega o le saogalemu ma le solia o le tulafono i komepiuta?

O le fa'ata'ita'iina o le faiga a se isi tagata e tusa ai ma le tulafono ona ua fa'atagaina, ae le ona o se fa'amoemoega lelei. I lalo o le Mataupu 138ab Sr, o le maliega e ave'esea ai le solitulafono pe afai e o'o atu i ai le maliega.
O le mea lea, e manaʻomia ai se galuega tusitusia mo se suega faʻapipiʻi e faʻamatala ai faiga o loʻo i totonu o le lautele, le vaitaimi, metotia e faʻatagaina ma e le aofia ai, le auala e taulimaina ai faʻamatalaga na maua ma poʻo ai e logoina. Afai o loʻo talimaloina faiga e se isi vaega, e tatau foʻi ona malilie i ai le kamupani tuʻuina atu, aua e le mafai e le tagata faʻatau ona malie i ai mo ia.
I tua atu o se suega ua faatonuina, e tele faalapotopotoga e lolomiina se faiga faavae faamaopoopo e faailoa atu ai vaivaiga. O sea faiga faavae e le faia ai se puipuiga: o le Ofisa o Moliaga Lautele (Openbaar Ministerie) e filifili pea pe tatau ona molia. O mea taua o le pe na faia e le tagata na mauaina se gaioiga mo le manuia lautele, e le sili atu nai lo le mea e tatau ai, e lei kopiina pe lolomiina faamatalaga ma lipotia vave i le faalapotopotoga.
E lē tuusaunoaina tagata faigaluega ma ē sa faigaluega muamua. E muta aia tatau e ulufale ai pe a muta le matafaioi; o le ulufale i totonu i se teugatupe tuai po o se upu faataga a se paaga o se ulufale lea i se ki sese i lalo o le Mataupu 138ab Sr.
O a solitulafono e fa'atatau i faiga taufaasese i luga ole initaneti?

O le tele o mataupu faatekinolosi e lipotia i leoleo o faiga taufaasese na faia e ala i auala faatekinolosi. O le phishing, taufaasese o pili ma faleoloa pepelo i luga o le upega tafailagi e pa'ū i lalo o le taufaasese (oplichting) i le Mataupu 326 Sr, ma le maualuga o le fa tausaga. O le faaaogaina o faamatalaga patino a se isi tagata e faailoa ai o ia e nanaina pe faaaoga sese se faasinomaga o se solitulafono ese i lalo o le Mataupu 231b Sr, ma le maualuga o le lima tausaga.
O le fa'aliliuina o tupe maua e ala i teugatupe i faletupe po'o aseta numera e mafua ai solitulafono o le fa'asolitulafono o tupe e pei ona taua i Mataupu 420bis i le 420quater Sr; o le fa'asolitulafono fa'amoemoeina o le fa'asolitulafono e o'o atu i le ono tausaga. O le mafua'aga lea e molia ai fo'i tagata e nonō atu a latou teugatupe i le faletupe (money mules). O le fa'asalalauina o fa'amatalaga patino a se tasi e fa'amata'u ai i latou (doxing) o se solitulafono ese'ese i lalo o le Mataupu 285d Sr, e lua tausaga le maualuga. O le fa'amaoniaina o le pepelo fa'atekinolosi o lo'o fa'amatalaina i la matou tusiga e uiga i le pepelo i luga ole laiga ma le phishing.
O a mea e manaʻomia e le Tulafono o le Puipuiga Faʻatekonolosi mai faʻalapotopotoga?

O le Tulafono o le Puipuiga Fa'atekonolosi e fa'atinoina le EU NIS2 Directive ma ua fa'aaogaina talu mai le aso 15 o Aokuso 2026. E le fa'asalaina ai tagata osofa'i ae ua tu'uina atu tiute i vaega taua ma tāua: tu'uina atu o latou fa'amatalaga mo le resitala a le atunu'u, faia o fuafuaga talafeagai mo le saogalemu ma lipotia mai ni mea taua na tutupu.
E tatau i se fa'alapotopotoga ona tu'uina atu se lapata'iga vave i lana CSIRT ma lana pulega agavaa e aunoa ma se fa'atuai tele ma i so'o se tulaga i totonu o le 24 itula talu ona iloa se fa'alavelave taua (Mataupu 26 o le Cybersecurity Act). O le a mulimuli mai se fa'asilasilaga atoa i totonu o le 72 itula (Mataupu 27). O a fa'alapotopotoga o lo'o aofia ai o lo'o fa'amatalaina i la matou tusiga i le NIS2 ma le Dutch Cybersecurity Act.
O nei tiute e faʻatatau faʻatasi ma le GDPR. O se faʻalavelave e aofia ai faʻamatalaga patino o se soliga o faʻamatalaga patino e tatau ona lipotia e aunoa ma se faʻatuai i le Dutch Data Protection Authority (Autoriteit Persoonsgegevens), seʻi vagana ua foliga mai e le afaina ai tagata taʻitoʻatasi o loʻo aʻafia ai. O le itu tau le va o tagata o loʻo talanoaina i la matou tusiga e uiga i le noataga pe a uma se soliga o faʻamatalaga.
O a pule fa'atino su'esu'ega o lo'o i ai i leoleo?
Talu ona amata faamamaluina le Tulafono o Solitulafono Faakomepiuta III (Wet computercriminaliteit III) i le 2019, e mafai e leoleo ona ulufale mamao atu i totonu o se polokalama komepiuta e faaaogaina e se tagata ua masalomia, mo solitulafono matuia. I lalo o le Mataupu 126nba o le Tulafono Faatonutonu Solitulafono a Holani (Sv) e mafai e le loia a le malo ona faatonuina lenei mea pe a uma ona maua se faatagaga tusitusia mai le faamasino suesue (rechter-commissaris).
E mafai e le loia a le malo ona poloaina se tagata e talitonuina ua ia iloa le auala e fa'ailoa ai fa'amatalaga e fesoasoani e tatala, ae i lalo o le Mataupu 126nh(2) Sv e le mafai ona tu'uina atu lena poloa'iga i le tagata ua masalomia. I le avea ai ma se tagata ua masalomia, e iai lau aia tatau e fa'alologo ai ma le aia tatau e feutagai ai ma se loia a'o le'i fesiligia ma a'o faia fesili a leoleo.
Talu ai ona e masani ona i ai le tagata na faia le solitulafono ma le tagata na aʻafia i atunuu eseese, e tāua tele le galulue faʻatasi faʻavaomalo. O Netherlands o se vaega o le Fono a Europa i le Cybercrime (Budapest Convention), e faʻaaogaina le European Investigation Order i totonu o le EU ma galulue faʻatasi ma Europol, Eurojust ma Interpol.
O le ā se mea e mafai ona e faia i le avea ai ma se tagata ua aafia?
Fa'ato'a se lipoti a leoleo (aangifte) e fai ma fa'avae mo se su'esu'ega; o la matou ta'iala i le fa'ato'aina o se lipoti a leoleo o lo'o fa'amatalaina ai le auala. Fa'asaoina fa'amaoniga a'o le'i toe fa'apipi'iina polokalama, ma fa'afeso'ota'i loa lau faletupe pe a fa'aliliuina tupe totogi, aua o se talosaga vave e toe fa'afo'i mai e masani lava o le pau lea o le avanoa e toe maua mai ai tupe.
E mafai ona e auai i fa'amasinoga fa'asolitulafono o se vaega ua manu'a (benadeelde partij) ma fai se tagi mo ni fa'aleagaina iina, pe afai e le o mamafa tele le tagi i le mataupu fa'asolitulafono. O tagi tetele pe finauina e o'o atu i le fa'amasinoga fa'alemalo o se gaioiga fa'asolitulafono i lalo o le Mataupu 6:162 o le Tulafono Fa'asivile a Holani (BW). E mafai ona fa'aaogaina fa'amasinoga fa'apu'upu'u (kort gedeng) e vave ona ave'ese ai mea mai fafo. O la'asaga muamua o lo'o fa'atulaga i la matou tusiga mo i latou ua a'afia i osofa'iga fa'atekinolosi.
O le ā e tatau ona e siakiina i le avea ai ma se faʻalapotopotoga na osofaʻia?
- Siaki pe o oe o se fa'alapotopotoga taua i lalo o le Cybersecurity Act ma tusi i lalo le aso e gata ai ona lipoti i totonu o le 24 itula ma le 72 itula.
- Siaki pe na aʻafia ai faʻamatalaga patino ma pe tatau ona lipotia le soliga i le Autoriteit Persoonsgegevens.
- Puipui faila o fa'amaumauga, polokalama ua a'afia, ulutala o imeli ma se taimi fa'atulagaina a'o le'i toe fa'afo'isia polokalama.
- Fai atu i lau faletupe e toe aumai tupe totogi na toe faaui i tua i le aso lava lea.
- Faatoai se lipoti a leoleo ma faamaumau po o ai sapalai oloa po o auaunaga na aafia.
O le ā e tatau ona e siakiina i le avea ai ma se tagata e masalomia pe o se tagata suʻesuʻe i le saogalemu?
- Siaki pe na i ai sau fa'atagaga tusitusia e aofia ai faiga tonu, vaitaimi ma metotia na fa'aaogaina.
- Siaki pe na tatau foi ona malie i ai se kamupani talimalo po'o se isi vaega lona tolu.
- Aua le tu'uina atu se fa'amatalaga i leoleo a'o le'i fa'afeso'ota'i se loia.
- Aua le tapeina faʻamatalaga poʻo masini pe a uma ona e iloa se suʻesuʻega.
- Siaki pe na lipotia vave le vaivaiga ma e aunoa ma ni tuutuuga i lalo o le faiga faavae o le faailoaina atu a le faalapotopotoga.
O le ā se mea e mafai ona matou faia mo oe i solitulafono fa'atekonolosi ma le fa'aleaga tagata fa'atau?
O a matou loia e uiga i solitulafono faakomepiuta e galulue mo faʻalapotopotoga ua osofaʻia faapea foi mo tagata taʻitoʻatasi ma kamupani o loʻo suʻesuʻeina.
- Matou te iloiloina pe o le amioga e pa'ū i lalo o Mataupu 138ab, 138b, 139c po'o le 350a Sr.
- Matou te fesoasoani ia te oe i le taimi o fesili a leoleo ma le taimi atoa o suʻesuʻega solitulafono.
- Matou te siakiina au tiute lipoti i lalo o le Cybersecurity Act ma le GDPR i totonu o le 24 itula muamua.
- Matou te tusia le lipoti a leoleo ma le tagi i le avea ai ma se vaega ua manu'a.
- Matou te amata faia ni taualumaga aotelega mo faʻamaumauga na gaoia pe lolomiina na aveesea mai le initaneti.
- Matou te iloiloina galuega atofaina mo su'ega fa'asaga i le fa'aleagaina ma faiga fa'avae e fa'ailoa ai vaivaiga a'o le'i amataina le galuega.
aotelega
- O le ulufale atu i totonu o se polokalama faakomepiuta e aunoa ma se faatagaga o se solitulafono soona fai i lalo o le Mataupu 138ab Sr, e oo atu i le lua tausaga le faasalaga, pe fa tausaga pe afai e kopiina faamatalaga.
- O osofaiga e pei o le denial-of-service, interception, hacking tools ma le ransomware o ni solitulafono eseese ia o loʻo i totonu o Mataupu 138b, 139c-139e ma le 350a-350d Sr.
- E na'o le fa'atagaina tusitusia e fa'atagaina ai le fa'asalalauga fa'aeletoroni; e le tu'uina atu se puipuiga i se faiga fa'avae e fa'ailoa atu ai fa'amatalaga.
- I lalo o le Tulafono o le Puipuiga mai Fa'amatalaga Fa'akomepiuta, o fa'alavelave taua e mana'omia ai se lapata'iga vave i totonu o le 24 itula ma se fa'asilasilaga i totonu o le 72 itula.
Soo fesili
O le ā le mea e fa'asā e le tulafono a le Dutch hacking?
O le Mataupu 138ab Sr e faʻamaonia ai o se solitulafono le ulufale faʻamoemoe ma le le tusa ai ma le tulafono i totonu o se polokalama faakomepiuta, mo se faʻataʻitaʻiga e ala i le solia o se puipuiga, faʻaaogaina o se ki sese poʻo le faʻaaogaina o se faasinomaga sese. O le maualuga e lua tausaga, pe fa pe afai e kopiina faʻamatalaga.
E faaletulafono le ethical hacking i Netherlands?
Ua na'o totonu o le fa'atagaga. O se suega fa'amaonia i lalo o se tofiga tusitusia e tusa ai ma le tulafono e o'o i ai le tofiga. O se faiga fa'avae e fa'ailoa ai vaivaiga e le tu'uina atu ai se puipuiga; o le Ofisa o Moliaga Lautele e filifili pe tatau ona molia.
E mafai e leoleo ona fa'amalosia a'u e tatala le faila o la'u telefoni po'o le komepiuta feavea'i?
E mafai e le loia a le malo ona poloaina se tasi e iloa le faiga o le fa'ailoga faalilolilo e fesoasoani e tatala fa'amatalaga, ae i lalo o le Mataupu 126nh(2) Sv e le mafai ona tu'uina atu lena poloaiga i le ua masalomia.
O le ā le vave e tatau ona lipotia ai e se faʻalapotopotoga se faʻalavelave faʻatekinolosi?
E tatau i fa'alapotopotoga o lo'o aofia i le Tulafono o le Puipuiga Fa'atekonolosi ona tu'uina atu se lapata'iga vave i totonu o le 24 itula ma se fa'asilasilaga i totonu o le 72 itula talu ona iloa se fa'alavelave taua. E tatau fo'i ona lipotia se soliga o fa'amatalaga patino i le Autoriteit Persoonsgegevens e aunoa ma se fa'atuai tele.
E te fia iloa le uiga o lenei mea mo lou tulaga? Faitau mea e mafai e le matou loia solitulafono ona faia mo oe.